Predgovor

Drugi svetski rat ostavio je Nišu spomenike o masovnim zločinima nemačkog nacističkog okupatora, NEMAČKI KONCENTRACIONI LOGOR NA CRVENOM KRSTU I STRATIŠTE NA BRDU BUBANj, u kojima se sprovodio težak fašistički teror i genocid nad zarobljenim i uhapšenim borcima i saradnicima narodnooslobodilačkog pokreta i nedužnim stanovništvom. U zgradi logora organizovan je memorijalni muzej koji čuva uspomene na logoraše od kojih su mnogi svoj revolucionarni put završili na raznim stratištima, kao i na herojski podvig golorukih logoraša u proboju logora. Spomenik revoluciji, borbi i pobedi na Bubnju u vidu tri velike stisnute pesnice, koje su se ustremile ka nebu, simbolizuje snagu otpora, prkos i pretnju svim neprijateljima. Skoro stotinu hiljada posetilaca, a najviše omladine, prođe godišnje hroz logor i Bubanj i, polažući bukete cveća, duboko saoseća prilikom evociranja uspomena onih koji su ovde stradali od zločinačkih postupaka nemačkih fašista.

Imajući u vidu istorijski značaj Logora i Bubnja, Opštinski odbor SUBNOR-a u Nišu je u svom programu osvetljavanja i obrade problematike NOR-a i revolucije, imao stalno aktuelno i obradu oze tematike. Monografija o Nemačkom koncentracionom logoru na Crvenom krstu i streljanjima na Bubnju, autora Miroslava M. Milovanovića, je rezultat rada pisca i zajedničkog nastojanja Odbora, Redakcije rukopisa, recenzenata i drugih čitalaca rukopisa da se, koliko god je moguće bolje, osvetli i ovo značajno poglavlje NOR-a i revolucije na području južne i istočne Srbije. O logoru se inače do sada pisalo samo u prigodnim člancima o svečanostima, parcijalno i feljtonistički.

Nemački logor na Crvenom krstu u Nišu postojao je od sentembra 1941. do 14. oktobra 1944. godine kao represivna i egzekutivna ustanova nemačke policije bezbednosti i službe sigurnosti, u kojoj je glavnu reč vodila nemačka Tajna državna policija (Gestapo). Za lokaciju logora izabran je Niš, drugi po veličini grad u Srbiji, veoma značajna raskrsnica puteva, vojnostrategijski, geografsko-privredni, kulturno-prosvetni i administrativno-politički centar za široko područje jugoistočne Srbije, ali isto tako u toku narodnooslobodilačkog rata i revoucije jedan od značajnih centara partijsko-političkog i propagandnog rada i sedište ilegalnih rukovodećih foruma Komunističke partije Jugoslavije (KPJ), koji su ilali zapaženi politički uticaj ne samo u brojnoj radničkoj klasi i sredonjoškolskoj omladini u Nihiu, nego i na mnogo širem prostoru. Zbog toga se kod okupatorskih vlasti nalazio na listi gradova na koje treba obratiti posebnu pažnju.

Masovno učešće naroda južne i istočne Srbije u narodnooslo-bodilačkom ratu i revoluciji rezultat je ne samo njegovog patri-otizma i slobodarskih tradicija, već i organizacionog ideološko-političkog i propagandnog rada KPJ u predratnom periodu da shvati opasnost od ruši^gačkog fašizma i prihvati neminovnost so-cijalističke revolucije kao izlaz u svoje bolje sutra. Sve ono što se zbivalo u vreme aprilskog rata 1941. godine i izdajničko pona-gianje vladajućih krugova tada, pre i u toku rata potvrdilo je opravdanost toga rada. Narodu, napuštenom u najtežoj situaciji, nije ostalo ništa drugo nego da se pod pritiskom i terorom nacističkog okupatora svije sa ostalim progresivnim snagama pod zastavu KPJ za svoje nacionalno oslobođenje i socijalističku revoluciju.

Radeći u strogo ilegalnim uslovima, KPJ je u ovom kraju dočekala apriliski rat sa malobrojnim partijskim članstvom, ali sa velikim ugledom afirmisanog predvodnika progresivnih snaga, stečenim u neprekidnoj revolucionarnoj borbi i radu između dva svetska rata i u jačanju veza radničke klase u gradovima ovog područja i seljaštva. Niš i Leskovac, dva industrijska grada, sa relativno razvijenom radničkom klasom i dugogodišnjim revolucionarnim tradicijama, bili su centri tog partijsko-političkog i propagandnog rada iz kojih se njihoz uticaj prenosio na okolne gradove.

Sa unapred pripremljenim planom uništenja Slovena, prema nacističkoj rasnoj teorijn, teror okupatora i genocid počeo je od prvih dana pkupacije i trajao do kraja rata, manifestujući se u raznim vidovima. Logor na Crvenom krstu bio je mesto gde su nemački i bugarski okupatori, kao i domaći izdajnici, agenti Specijalne policije, SDS, četnici i ljotićevci, dovodili zarobljene partizane i pripadnike mesnih paotizanskih jedinica, članove KPJ i SKOJ-a i druge saradnike NOP-a radi izolovanja i uništenja. Dovođeni su zatvorenici iz cele Srbije ali najviše sa područja Feldkomandanture 809 (nemačke oblasne komande) koja je posle njene reorganizacije krajem 1941. godine, obuhvatala tri ratna okruga: niški, leskovački i zaječarski. Veliki broj uhapgienih i dovedenih u logor kazivali su da se u drugom svetskom ratu na ovoj teritoriji neprijatelju pružao žestok masovan otpor, što je bio rezultat političkog rada sa narodom. Tokom rata reorganizovana su partijska rukovodstva, stvorene po gradovima i selima brojne partijske, sko-jevske i druge organizacije NOP-a, omasovljepi su partizanski odredi i mesne partizanske jedinice, tako da je oslobodilački pokret u južnoj i istočnoj Srbiji bio veoma masovan već 1941. godine i sa osekama i plimama razvijao se uzlaznom linijom da bi pri kraju dobio ogromnu snagu.

Masovnost NOP-a ne može se posmatrati samo kroz borbu partizanskih odreda, koji su bili udarna snaga narodnooslobodiačkog rata, bez onih brojnih saradnika u goadovima i selima od kojih su mnogi prošli kroz pakao Logora na Crvenom krstu. O njima i njihovim stradanjima i žestokom otporu u logoru govori monografija Miroslava M. Milovanovića. To je za sada prvi celovit rad o ovoj temn, koji na osnovu dugogodišnjeg istraživanja govori o logorskim strahotama i zločiiima koji su imali obeležje genocida. Sudbine ovih mučenika u zatvorima i logorima u zemlji i inostranstvu opredelile su i vezale za NOP članove njihovih porodica, rođake i druge građane, koji su takođe trpeli teror okupatora, paljenje kuća, prinudna iseljenja i pljačke. U teškoj ratnoj 1942. godini mnogi partizanski odredn sa ove teritorije pretrpeli su značajne ljudske gubitke, ali je i pored masovnog hapšenja, terora i ubijanja ostao čpak neuništivi narod koji se nije mogao odvratiti od borbe. Stalnim i upornim radom KPJ iz patnji, stradanja i krvi palit. na Bubnju i na drugim stratištima, nikla je u drugoj poloviii 1943. i 1944. godine armija boraca, koja je u teškim borbama odnela konačnu pobedu nad fašističkim i nacističkim okupatorima i njihovim domaćim pomagačima.
Istražujući zbivanja u Logoru na Crvenom krstu, autor je istovremeno obrađivao i događaje koji su bili neposredni povod za dovođenje ljudi u logor i kasnije streljanje na Bubnju ili interni-ranje, gde ih nije čekala Oolja sudbina. Na taj način je stvorena argumentovana istoriografska slika o širini i dubini nacistič-kog genocida, počev od terora i hapšenja na operativnim područjima partizanskih odreda za vreme neprijateljskih ofanziva, kao i za vreme sinhronizovanih akcija Gestapoa u gradovima i selima, pa do mučenja u logoru i streljanja na Bubnju. Hronološki se tako prate Sorbe na terenu, masovni pogromi i racije, otpor logoraša, borba za ljudsko dostojanstvo, masovne odmazde na Bubnju, kao i pobeda re-volucije.

Posebno mesto u monografiji dato je sa mnogo podataka najznačajnijem događaju, proboju logora 12. februara 1942. godine, koji je bio herojski podvig nepokornih golorukih logoraša, kakav istorija u porobljenoj Evropi u to vreme nije zabeležila. Izveden je pod rukovodstvom partijskih snaga logoragia bez pomoći sa strane u najtežoj vojnopolitičkoj situaciji u Jugoslaviji i u Evropi. Bio je to veliki udarac za naiiste, opijene slavom dotadašnjih pobeda, tim pre što je proboj izveden i pored njihove velike predostrožnosti. Ovaj ratii podvig logoraša zračio je u teškoj ratnoj 1942. godini i ulivao veru u sopstvene snage i pobedu.
Odvođenje u logor doživljavalo se u porodici i kod rodbine sa neizmernom tugom, a masovna odvođenja pritiskivala su čitava sela i gradove kao teška mora, jer niko nije znao šta će i njima doneti sutrašnji dan. Odlazak u logor izazivao je odmah pomisao na Gubanj. O Logoru na Crvenom krstu se za vreme rata pričalo kao o nečem najužasnijem, gde ljudi svakog dana očekuju svoj red streljanja.

Autor iznosi divne primere drugarstva, neiscrpnu životnu energiju pojedinaca čiji je humor podizao duh, zatim primere međusobnog pomaganja, stvaranje kolektiva za zajedničku ishranu, za ndeološko-politički rad, razgovore o narodnooslobodilačkoj borbi, o perspektivama sutrašnjice. Komunisti u logoru su se zalagali za najdostojnije provođenje vremena, za savladavanje straha od smrti, da se izdrži teror i ohrabre i pouče saradnici NOP-a za dobro držanje pri saslušanju. Očekujući smrt komunisti su sebe pripremali za poslednji čin, kao još jednu priliku da se prkosom i uzvicima iskaže dostojanstvo i nepokolebljiva vera u propast fašizma i u pobedu narodnooslobodilačke borbe. Bili su to zadnji obračuni vezanih komunista i rodoljuba. Mnogi od tih streljanih podnosili su najužasnija mučenja na saslušanju, ali neprijatelju nisu ništa rekli, nisu odali drugove, više i niže veze, gde se nalazi skriveni mitraljez i puška. Pod batinama prestalo je da kuca srce mnogih ljudi snažnih karaktera.

Monografija o nemačkom logoru na Crvenom krstu i streljanjima na Bubnju, autora Miroslava M. Milovanovića, vredan je i dokumentovan istoriografski rad. Tragika događaja i jednostavan stil njihovog kazivanja čine je zanimljivom i pristupačnom širem krugu čitalaca, a mladima će svetli primeri njihovih vršnjaka, kojih je u logoru bilo najviše, služiti kao podsticaj za negovanje i razvijanje revolucionarnih tradicija.

Redakcija

Pri obradi teme NEMAČKI KONCENTRACIONI LOGOR NA CRVENOM KRSTU U NIŠU I STRELjANjA NA BUBNjU nailazilo se, zbog nepotpunih podataka. na teškoće koje su otežavale stvaranje potpune slike o zbivanjima u Logoru i na Bubnju. Izvesne dragocene podatke dobio sam u istorijskim arhivima i muzejima u Nišu, Leskovcu i Prokuplju, u Istorijskom arhivu grada Beograda, Državnom arhivu Srbije, Vojnoistorijskom institutu, Institutu za radnički pokret i u Arhivu Jugoslavije, na čemu se srdačno zahvaljujem. O masovnom hapšenju na operativnim područjima partizanskih odreda i u racijama po gradovima, kao i o odvođenju u logor, najviše dokumenata je ostalo od kvislinških formacija i ustanova i iored toga što su mnogi uništeni. Nacisti su svoju arhivu u Nišu najvećim delom uništili. Od brojnih streljanja nađeno je samo desetak saopštenja sl imenima streljanih, jer ih je okupator objavljivao samo povremeno radi zaarašivanja. U pronađenim izveštajima višim nemačkim komandama ima nešto brojčanih nodataka o odmazdama, ali nacisti nisu ništa ostavili o tome kako su tiranisali bespomoćne logoraše, kako su ih saslušavali da bi po svaku cenu „progovorili", ništa o njihovom sadizmu i nečoveštvu. o ubijanju ljudi u logorskom krugu, što u stvari čini najtežu i najmrač-niju stranu života u logoru. Poznato je da su logori u sistemu nasilja i zločina nacista imali posebno mesto kao metod za izolovanje i uništavanje pripadnika NOP-a.

Da bi se, pored podataka koje je ostavila Komisija za utvrđivanje zločina okupatora i njsgovih pomagača, osvetlila i ta strana logorskog života, Narodni muzej u Nišu je sistematski radio na prikupljanju izjava i sgedočenja preživelih logoraša. Na tom poslu posebno su bili angažovani Branko Nožica, prvoborac narodnooslobodilačkog rata i spoljni saradnik muzeja i Zoran Milentijević, profesor istorije i kustos muzeja. Njihovim zalaganje.m prikupljena je obimna memoarska građa koja upotpunjuje ono što nemački dokumenti nisu rekli o životu iza logorskih žica. Branko Nožica je uporno tragao za sudbinama logoraša. Malo je preživelih zatočenika koji ga ne poznaju. Skoro da nije propušten nijedan učesnik proboja logora, a da od njega nije uzeta izjava. Oko 6000 sređenih i sistematizovanih sgranica izjava, svedočenja i zabeležaka o žrtvama fašističkog terora, zatim izjave na magnetofonskim trakama, mnoge fotografije i zaostavštine streljanih čuvaju od zaborava mnoge divne likove utamničenih junaka narodnooslobodilačkog rata. Zato veliko hvala ovim poslenicima Narodnog muzeja u Nišu, a isto tako hvala za pomoć koju su mi ukazali recenzenti, redaktor, članovi Redakcije i drugi brojni čitaoci rukopisa u fazi rada. Hvala Skupštini opštine Niš i Institutu za savremenu istoriju na obezbeđenju finansijskih sredstava.

Autor

Iz knjige

Miroslav M. Milovanović, Logor na Crvenom krstu, NEMAČKI KONCENTRACIONI LOGOR NA CRVENOM KRSTU U NIŠU I STRELЈANJA NA BUBNЈU, Institut za savremenu istoriju – Beograd, Opštinski odbor SUBNOR – Niš,IRO „Narodna knjiga“ – Beograd.

BlinkListblogmarksdel.icio.usdiggFarkfeedmelinksFurlLinkaGoGoNewsVineNetvouzRedditYahooMyWebFacebook

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License