Organizacija Logorskog Kompleksa

Organizacija logorskog kompleksa

Zgrada vojnog magacina, uzeta za logor, sagrađena je 1930. godine u istočnom delu kruga konjičke kasarne, prekoputa električne centrale, pored puta Niš -Beograd (danas Ulica 12. februar). Po ulasku nemačke vojske u Niš, narod je, po logici „bolje narodu nego okupatoru", razneo iz tog magacina namirnice, odeću, ćebad i drugo, obezbeđujući se tako delimično za dane pune neizvesnosti, dok su ostalo zaplenili Nemci, postavljajući svoju stražu. Zgrada magacina bila je sve do avgusta 1941. godine, uglavnom, van upotrebe.
Deo kruga kasarne oko ovog magacina, površine 1,40 ća, bio je širi logorski prostor, ograđen jednim redom bodljikave žice, koja je jugoistočnom stranom išla od kapije kasarne pored Ulice 12. februar, zatim kuće i kafane u koju su Bugari januara 1942. godine smestili svoju stražu. Ograda je išla dalje do česme prirodne pitke vode i do sporedne kapije kroz koju se izlazilo iz kasarne na konjički put, sada Druga beogradska ulica. Ta kapija služila je za ulaz u širi logorski krug. Odatle je ograda išla istočnom stranom, zahvatajući prostor gde je sada Tehnički obrazovni centar, na kojem se nalazila zagađena bzra, nastala od suvišnih voda česme i kiša, dubine 1,5 metar, prečnika 50 metara. Nemci su nastojali da je radom izmučenih i gladnih logoraša pretvore u jezero čiste vode. Tamo su neke logoraše streljali i zakopali. Sa severne strane ograda je išla kroz Gradsko polje i izbijala opet na konjičke kasarne, zahvatajući još jednu baru koju je logorska uprava radom logoraša pretvorila u neku vrstu jezera, pored kojeg su takođe streljani mnogi rodoljubi,229

Uređivanje logorskog kompleksa počelo je septembra 1941. godine kada i počinje prva faza dogradnje logora, koja je trajala do proboja 12. februara 1942. godine. Grupa prvih logoraša, Jevreja, utvrđivala je dotrajalu spoljnu ogradu od bodljikave žice, rasčišćavale teren oko logora, sekla tri drvoreda bagremova pored puta koji je iz kasarnskog kruga vodio do Tvrđave. Tako je stvoren brisani prostor oko logora.

Krajem septembra, a naročito početkom oktobra 1941. godine, pored Jevreja, Nemci dovode u logor i druge građane, najviše iz Niša, koje su delimično koristili za postavljanje nove trostruke ograde od bodljikave žice, bliže logorskoj zgradi. Na južnoj strani je bila udaljena 3,80 metra od logorske zgrade. Tamo je napravljena trokrilna kapija za vozila i pešake. Na istoku je ograda postavljena na 11 metara, na severu tri metra i na zapadu četiri metra od zgrada.

Prvi spoljni red ove trostruke ograde bio je visok četiri metra. Bodljikava žica je bila postavljena na čamove stubove, pobijene na razmaku od po 2,5 metra. Drugi unutrašnji red bodljikave žice postavljen je na dva metra od spoljnjeg, na stubovima od po tri metra. Između ta dva reda bili su ježevi od bodljikave žice, prečnika 1,5 metar. Ograda je bila zapršena početkom novembra 1941. godine, a u ograđenom prostoru kvadratnog oblika, veličine 0,44 ća, dominirala je logorska zgrada za zatvorenike. Osim nje bile su i dve manje dotrajale zgrade, od kojih je jedna, koja je ranije služila za opravku amova i druge konjičke opreme, uređena za kuhinju logoraša, a druga, kasnije, za kupatilo.

Izuzimajući manjs adaptacije, uglavnom u potkrovlju, logorska zgrada je osgala neizmenjena do kraja rata. Imala je prizemlje, sprat i veliko potkrovlje, pravljena na pravougaonoj osnovi dužine 47, širine 11,5 metara, koja se pružala pravcem sever-jug. Prostorije sa podom od betona i visine četiri metra, pošto su građene za magacin, bile su bez zagrevanja „prave ledare" preko zime. Umesto prozora imale su samo otvore na njima za ventilaciju, zbog čega su logoraši u prepunim sobama, u kojima su bile i kible, preko leta jedva mogli da dišu. Zatvorske sobe bile su iznad vrata obeležene brojevima, a bilo ih je 14, kako kaže i setna pesma logoraša: „U njoj ima, majčice, četrnaest soba, svaka soba, majčice, po stotinu roba".

U prizemlju je, u odnosu na stepenište, koje sredinom zgrade od njega vodi za prvi sprat i potkrovlje, levo bila manja soba uprave (4X3 t), sa jednim irozorom, u kojoj je u početku bila logorska straža. U nju se ulazilo iz predstepenišnog prostora. Imala je sto i stolice, gvozdenu peć, vojničke krevete i soške za puške. Ta soba je tokom rata menjala namenu, bila je i ambulanta. Levo od nje, bile su dve velike sobe za logoraše. broj 11 (9,8X10 t) i broj 12 (10X10 t). Desno od stepeništa bila je kancelarija komandanta logora i komandira logorske straže sa stolom, stolicama, gvozdenom peći i telefonom. U njoj su saslušavani i mučeni logoraši. Kasnijom dogradnjom komandant je imao još jednu prostoriju, a saslušanja su vršena i u drugim manjim dograđenim sobama. Desno od kancelarije komandanta bile su dve velike sobe (6,8X10 i 10H10t) za logoraše, obeližene brojevima 13 i 14.

U te četiri logoraške sobe u prizemlju broj 11, 12, 13 i 14, sa podom od betona, ulazilo se direktno iz dvorišta kroz velika masivna dvokrilna drvena vrata, koja su zaključavana katancem na lancu, a posle proboja stavljena je, radi jačeg obezbeđenja, i masivna gvozdena poluga po sredini. Ta vrata, s obzirom na raniju namenu tih prostorija, nisu bila dobro upasovana, pa su zimi hladnoća, vetar i sneg nesmetano prodirali u nezagrejane sobe i još više ih hladile. Ljudi su se u tim „ledarama", uvijeni u ćebad, šarenics i prnje, kretali kao aveti. Posebno je bila teška slika pocepanih i polugolih zarobljenih partizana. „Jedan partizan iz Toplice nije imao pantalone, pa je preko bedara opasao samo ćebe", kažu svedoci.

Na sredini soba, između potpornih stubova, bili su po jedan grubo tesani čamov sto i po dve klupe, koji su služili za podelu hrane i ručavanje. Pod od betona bio Je pored zidova zastrt tankim slojem slame, širine dva metra, oivičenim letvama da se ne bi rasturao. Iza vrata bila je kibla. Sobe su noću bile osvetljene malom sijalicom na gajtanu, koja je do nroboja logora preko noći gašena. Oskudno dnevno svetlo je prodiralo kroz četiri do pet rešetkastih fiksiranih prozra (1,20X0,80) u gvozdenim ramovima sa oko 30 učvršćenih stakala, matiranih spolja i iznutra belom bojom koji nisu mogli da se otvaraju. Na njima je spolja bila i gvozdena rešetka, obavijena bodljikavom žicom. Pri vrhu ili dnu prozora za ventilaciju je služio samo mali otvor - krilo sa katancem, pa se provetravanje najčešće vršilo kroz po koje polomljeno malo staklo.

Na spratu se nalazilo devet manjih soba, takođe sa podom od betona, obeleženih brojevima od 3 do 10. Sedam soba je služilo za zatvorenike, i bile su obeležene iznad vrata s leva na desno brojevima: 5, 6, 4, 3, 7, 8 i 9. Jedna soba služila je Nemcima za berbernicu, a jedna za ambulantu koja je kasnije bila u prizemlju. Izuzev soba 3 i 4, u koje se ulazilo direktno iz stepenišnog međuprostora, sve ostale su bile povezane hodnikom, koji se pružao zapadnom stranom zgrade prema dvorištu. Izgled ovih soba i inventar u njima bio je isti kao i u prizemlju: sto, dve klupe, kibla, slama, polica za pribor za jelo.230 Ispred sobe 7 i 9 za žene, jedinih u kojima su zimi ponekad samo uveče ložene peći, bio je u antreu sto sa klupom. U berbernici je bilo veliko ogledalo, zbog kojeg su mnoge žene dobijale batine kad bi komandant primetio i najmanju fleku. Tamo je radio kao frizer Jevrejin Robert. U tom delu hodnika, ispred berbernice i na stepeništu, zatvorenice su krišom, u prolazu, razgovarale sa po nekim drugom nrilikom povratka sa radova u logorskom krugu, ili nekad posle šetnje. U manju sobu broj 3 zatvarana je jedno vreme jevrejska porodica Gros, koja je radila kao posluga u kuhinji, a kasnije su u nju izdvajani prozEani za streljanje. I mala soba broj 4 na spratu povremeno je služila za privremenu izolaciju prozvanih za streljanje, dok ne dođe kamion, a dok nisu izgrađene samice u potkrovlju i kao samica za „teže krivce".

Potkrovlje je zauzimalo široki prostor, podeljen na dva dela, levo i desno od završnog stepenika. Bilo je puno Jevreja muškaraca. Januara 1942. godine u potkrovlju je improvizovana jedna samica u vidu kaveza.

Prvobitno je kuhinja bila u dotrajaloj baraci koja je nekad služila kao radionica za opravku amova i druge konjičke opreme, udaljenoj 10 metara od logorske zgrade. Imala je dve prostorije: u jednoj su Jevreji kuvali hranu za nemačku posadu logora, a u drugoj, u četiri velika kazana, za logoraše.231 Namirnice za kuhinju obezbeđivala je niška opština. Logoraš Jevrejin Marko Abenšoan svakog dana je kolima dovozio hleb i namirnice za nemačku kuhinju, a Blagoje Stanković, radnik opštine, namirnice za logoraše. Kao nabavljač namirnica za nemačku kuhinju korišćen je i logoraš Bela Gros, Jevrejin. Čitava porodica Gros obavljala je određene poslove u logoru. ĐorđeĐurika Gros, vodoinstalater, bio J'e ključar i tumač. Činio je usluge zatvorenicima u granicama mogućnosti. Njegova majka Berta i sestra Edita, student medicine, bile su kuvarice. Kao posluga u logoru radila je, do proboja logora, i porodica Fišer. U toj grupi od desetak Jevreja, koji su imali posebnu sobu, bili su i Majer Konfino, frizer Robert, dr Velizar Pijade i njegova kći Jelena. Jevreji su radili na smeštaju i šišanju logoraša i donošenju namirnica iz grada, pa su se i slobodnije kretali u krugu logora. Pre proboja logora veća grupa Jevreja (Lasman grupa) radila je i u gradu. Po zlu su od Jevreja logoraši upamtili samo italijanskog Jevrejina Konfina, koji je izvodio neke akrobacije, saplitao logoraše i takvim bednim postupcima zasmejavao Nemce koji ju mu poštedeli život.

U kuhinji su za logoraše kuvana tri obroka dnevno. Doručak je bio od nezaslađenog čaja, a ručak i večera su se sastojali od čorbe sa malo masti i povrća (pasulj, kupus, kelj, geršla, krompir i slično) i dnevnog sledovanja od 200 §g. često nedopečene proje. Kakva je to ishrana bila slikovitim lakonizmom govore preživeli logoraši: „nikad sit, uvek gladan". Zbog toga su u nekim periodima, izuzimajući zarobljene partizane, ostali logoraši, uz pomoć Crvenog krsta, mogli jedanput nedeljno da dobijaju pakete hrane od svoje kuće, teške najviše do 5 k§g. U vreme kada su u logoru kao taoci bili neki poznatiji građani Niša, hrana je bila neppo bolja, jer su oni, svojim sredstvima, organizovali poboljšanje hrane za sve logoraše. Mesar Mišković je organizovao da se iz Niša donese ponekad i nešto mesa.

Vodovodna i odvodna kanalizaciona mreža izgrađivana je radom zatvorenika pod rukovodstvom Jevreja, Imre Fišera i Đurike Grosa, vodoinstalatera, pre rata vlasnika vodoinstalaterske firme u Nišu „Akua" ili „Bogoge Sgoz".232 Na 20 metara ispred zatvorske sobe broj 12 izgrađena je česma sa limenim koritom i desetak slavina. Tako je isključen odlazak logoraša za vodu na česmu do spoljne žičane ograde kod konjičkog puta.233

Kad je krajem decembra 1941. godine zapretila epidemija, insgalirač je dezinsekcioni aparat i počela izgradnja kupatila. Dotad su grupe logoraša vođene na deznnsekciju i kupanje u Tvrđavu, a najčešće u Higijenski zavod, gde im je ukazivana izuzetna pažnja. Inicijativom humanog lekara dr Đorđa Guelmina i njegove supruge, takođe lekara, tamo su za te bedne i izgladnele ljude pripremani čaj, marmelada, keks i cigarete, što je ganulo izmučene logoraše, naviknute samo na nemačke grubosti. Ta humanost im je vraćala veru u život.234

Baraka do bivše konjušnice konjičke kasarne, u severozapadno.m uglu dvorišta, pregrađena je na tri dela. Prvi deo je preuređen decembra u kupatilo, sa dva stuba na sredini, dvadeset tuševa i koritom za umivanje i pranje. U drugom delu bila je trpezarija za stražu, iz koje se ulazilo u sobu za razonodu nemačkih vojnika, a treći deo služio je za radionicu obuće u koju se ulazilo spolja. U njoj je radio Žika Pavlović, poznat po nadimku Žika komunista. Od maja 1942. godine ona je služila za dva dresirana policijska psa, vučjaka. Ta renovirana zgrada, koja i danas postoji, dobila je konačni izgled do aprila 1942. godine. U kupatilo se ulazilo kroz dvostruka vrata, postojala je garderoba iz koje je kroz mali otvor kontrolisano kupanje, što je ženama bilo neugodno. Majka Konrada Žilnika, Ana, govorila je drugaricama da „fašisti nisu ljudi, te od njih nema srama".235 Dezinsektor se nalazio ispred kupatila, pa su logoraši često i zimi čekali napolju polugoli dok im se odelo i veš ne ispare.

Prvobitno je klozet za žene bio iza kupatila, a za muškarce u jugoistočnom uglu trostruke bodljikave ograde. Bile su to improvizovane poljske jame sa nekoliko horizontalnih i vertikalnih dasaka, koje su samo delimično zaklanjale od pogleda. U leto 1942. godine ozidan je u jugoistočnom delu dvorišta pod istim krovom klozet za muškarce i žene sa pregradama od dasaka.

Iza logorske zgrade bilo je do proboja šetalište za logoraše. Tu su oni trčali u krug dok su čekali da dođu na red u klozetu i do postrojavanja na apelplacu. Električna struja je uvedena jednim vodom od električne centrale, sa nosebnim transformatorom, pod rukovodstvom Jevrejina električara Majera Konfina. Na uglovima ograde od trorede bodljikave žice postavljeni su stubovi i na njima jaki farovi prema logorskom krugu, koji je osvetljavan i sijalicama postavljenim na glavnoj kapiji, kuhinji, kupatilu i na žičanoj ogradi između kupatila i sobe broj 12.

Tako je, uglavnom, izgledao logorski kompleks do februara 1942. godine. Posle proboja logora počela je druga faza ugrađivanja i dogradnje logorskih objekata. Na prozore u prizemlju stavljene su gvozdene rešetke, na sva ulazna vrata gvozdene poluge, a na dva ugla ograde na severnoj strani izgrađena je po jsdna kulaosmatračnica.

Od aprila 1942. godine je u zapadnom delu potkrovlja, radom stručnih majstora iz grada i logoraša, izgrađeno jedanaest samica na levoj i devet na desnoj strani, od kojih je po jedna bila mračna. Pod je bio od betona, a u dvema je na podu bila razapeta i bodljikava žica. U samice se ulazilo kroz masivna vrata, ojačana jakim gvozdenim šipkama. Na svim vratima postojala su po četiri drvena kapka koja su se po potrebi otvarala i zatvarala. Vrata su zatvarana sa po dve gvozdene poluge i po dva katanca. Samice su na ulazu bile visoke 2,74 metra, a na suprotnoj strani 0,90, dugačke 3.4, a široke 1,56 metra. Bile su obeležene iznad ulaza slovima. Pregradni zidovi, sa sijalicom od 10«' za dve samice, bili su puni, krov limeni na daščanoj podlozi, sa ventilacionim kapama za provetravanje i „osvetljavanje", spuštao se prema zapadnoj strann.239

Od aprila do jula 1942. godine, umesto barake u kojoj je bila kuhinja, izgrađen je nov objekat od tvrdog materijala. Gradili su ga majstori iz grada i logoraši. U pročelju tog objekta bile su dve prostorije namenjene straži, što je bilo označeno i velikim natpisom ^asće (straža). Jedna je služila za dežurnog logora sa malom telefonskom centralom, prijavnicom i kartotekom logoraša i druga za stražare, sa stolom i klupama, u kojoj su stražari provodili slobodno vreme, čitali štampu. igrali šah i slično. Iza tih prostorija bila je logorska kuhinja, sa prostorijama za pripremu i za magacin, obe sa podom od betona. Iz kuhinje, koja je iznad vrata imala natpis Kisće,237 hrana je izdavana zatvorenicima i odatle je raznošena u sudovima do soba i na vratima deljena. Srednji deo ove novogradnje služio je za smeštaj posade logora. U njegovoj sredini se nalazila kancelarija komandanta logora, sa daščanim podom i direktnim ulazom iz dvorišta. Levo od nje bila je kuhinja za nemačku posadu, sa ulazom takođe iz dvorišta, a iz nje se ulazilo u trpezariju. Desno od kancelarije bile su dve spavaonice za stražu, sa podom od dasaka, a na kraju je bila radionica za opravku odeće i obuće.238

Bliže današnjoj Ulici 12. februar, do spoljne jednostruke žičane ograde, nalazila se „staklena bašta". Adaptacijom zatečene predratne male zgrade u proleće 1942. godine napravljene su tople leje za rasad povrća, koji su rasađivali i negovali zatvorenici. Glavna bašta sa bunarom i električnom pumpom nalazila se na severnoj strani logorskog prostora, između ograda od jednoredne i troredne bodljikave žice. Najčešće su tamo radile žene, sadile papriku, paradajz, kupus, šargarepu, luk i drugo, dok su muškarci radili u bašti prema električnoj centrali. Iz bašta su zatvorenici preko suseda logora, prolaznika i srodnika krišom ostvarivali skromne kontakte sa spoljnim svetom. Bašte su đubrene fekalijama iz klozeta, što je radila grupa kažnjenih logoraša.

U severozapadnom uglu logorskog kruga nalazio se svinjac, u kome je tovljeno nekad i po 20-30 svinja, koje su klane, a meso sušeno u sušnici, slato gestapovskim porodicama u Nemačku. U istom delu nalazila se 1942. godine mala štala u kojoj je tovl.eno po neko rekvirirano tele, a do nje

konjušnica sa jednim konjem, o kome je takođe vodio brigu jedan određeni logoraš. Između ograda na severnoj strani nalazio se improvizovani živinarnik sa oko 100 kokošaka, koje su logoraši hranili kukuruznim brašnom i otpacima iz nemačke i zatvoreničke kuhinje.259

Posle završetka izgradnje pomoćnih logorskih zgrada u leto 1942. godine, radilo se po ceo dan na nivelisanju logorskog kruga pod stručnim rukovodstrom uhapšenih geometara. Novembra 1942. godine Romi i drugi logoraši postavili su od električne centrale do logorskog kruga uzani kolosek, kojim je vagonetima prevožena šljaka iz električne centrale i kamen. cement i druga građa iz kompozicije voza na sporednom koloseku kod centrale. Sve je to služilo za poravnjanje logorskog kruga i za kasnije podizanje zidane ograde.

Beoma loša situacija na istočnom frontu i brzo napredovanje Crvene armije prema Nemačkoj, širenje NOPa, sve žešća vojna dejstva i diverzije NOVJ, te paklena mržnja ozlojeđenog stanovništva naterali su logorsku upravu da još bolje utvrdi logor. Zato je oktobra 1943. godine počela da gradi zid između dveju ograda od bodljikave žice kao treću, sigurniju ogradu. Najpre je zidan deo na severnoj strani. Ozidane su dve nove kuleosmatračnice sa mitraljeskim gnezdima.24« Zatim je, krajem 1943. godine, ozidana istočna strana, a pred kraj rata završen je zid na zapadnoj strani. Taj kameni zid, visok 3,5 metra, imao je po vrhu srču, a unaokolo puškarnice na 5-6 metara jednu od druge. I danas se na njemu vide rupe od puščanih i mitraljeskih zrna kojim su prekraćeni životi mnogih naših rodoljuba.

Uz požurivanje komandira straže i stražara, i u prisustvu „firera pasa" („kučkara") sa dva vučjaka, logoraši su juna 1943. godine masovno radili na čišćenju bara blizu logora i pravili „jezera"'za čistu vodu. Gazili su po blatu, stajali u vodi do pojasa, podziđivali obalu kamenom, prenosili zemlju i kamen s jednog kraja na drugi, a često su i besmisleno kopali pa zatrpavali. Istovremeno se radilo na čišćenju obe bare, u Gradskom polju i kod sadašnje zgrade Tehničkog obrazovnog centra. Logoraši nisu mnogo shvatali to što su radili, ali su strahovali da svakog trenutka na njih ne skoči vučjak, pa su radili ono što im je naređeno.

Uprava logora je od proleća 1942. godine koristila više logoraša za radove u kuhinji i održavanje prostorija nemačke posade logora. Pravljen je raspored ko će pomagati u kuhinji, na radovima u bašti, na održavanju soba komandanta i logorske straže, čišćenju trpezarije, ambulante i slično. Žene su vođene u Tvrđavu i u zgradu Gestapoa, u sadašnjoj Ulici Vladimira Nazora broj 10, da peru rublje i posteljinu.

Od početka 1943. godine logoraši su još češće korišćeni za radove van grada, na koje je po 20-30 njih odlazilo sa bugarskom stražom. Tako su u prvoj polovini 1943. godine, pod stražom 10-20 nemačkih i bugarskih vojnika, po ceo dan radili u Panteleju na otkopavanju grobova nemačkih vojnika poginulih u prvom svetskom ratu, čije su kosti umotavane u džakove i slate u Nemačku.

Kad su 1944. godine učestala bombardovanja Niša, manje grupe logoraša su nod stražom radile u Tvrđavi na pravljenju skloništa od bombardovanja. Jedna grupa radila je i na izgradnji baraka u Grdskom polju za smeštaj nemačke vojske, koja je u Niš povremeno svraćala radi odmora.

Porodice logoraša su koristile te njihove izlaske na rad da se krišom vide sa svojima, da im nešto daju ili da preko njih upute poruku u logor.

228. NmN, izjave skojevki i skojevaca, uhapšenih februara 1942, i Vlajka Mitića, uhapšenog 1944. godine, knj. XII i XIII.
229. NmN, izj. Slavka Milutinovića, suseda logora i drugih, nkl.
230. IaN, Mf 1/510-520.
231. NmN, izj. Jordana Petrovića, Živojina Ignjatovića i mnogih drugih, knj. XXI.
232. NmN, isto.
233. ISTO
234. NmN, izj. Aleksandra Stefanovića, Nikole Đorđevića, Slobodana Popovića i drugih, knj. XVIII.
235. NmN, izj. Miroslave Popović i Miroslave Savić, knj. XII i XIII.
236. IaN, Mf 1/510-520. Elaborat Zavoda za zaštitu spomenika i Narodnog muzeja; AUN, DK, inv. br. 18602.
237. Naziv logora u polukrugu iznad ulazne kapije. brojeve na sobama i nazive službenih prostorija na nemačkom S\^asće, Kisće itd.) ispisali su maja 1942. godine logoraši Miodrag Jovanović Mile Uča i Dragoš.
238. NmN, Elaborat Zavoda za zaštigu spomenika i Narodnog muzeja.
239. NmN, izj. Milosava Đurovića i Arsenija Mladenovića, nkl.
240. IaN, Mf. 1/510-520; NmN, izj. J. Zlatkovića i Miroslava Milovanovića.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License