Nediceve Vojne Formacije I Ljoticevski Dobrovoljacki Odredi

Nedićeve vojne formacije i ljotićevski dobrovoljački odredi

Po naređenju pomoćnika komandanta Nedićeve žandarmerije, već od 7. septembra 1941. godine, radi se na formiranju žandarmerijskih odreda na čelu kojih su bili viši oficiri.

Žandarmerijske jedinice i kasnije odredi SDS pri sreskim načelstvima samostalno su preduzimali hitnije akcije gonjenja manjih grupa partizana i partijskopolitičkih radnika i hapsili saradnike NOPa, dostavljajući o tome izveštaje svojim višim komandama. Međutim, za učešće u širim akcijama i ofanzivama udruženih snaga protiv partizanskih odreda naredbe i operativne planove dobijali su od žandarmerijskog odreda, a kasnije od Oblasne komande SDS u Nišu i odgovarajućih komandi. General Jovanović je, 12. novembra 1941. godine, iz svoga Štaba centra u Nišu poslao pismeno uputstvo svim oružanim jedinicama o organizovanju obaveštajne službe u koju je trebalo da budu uključeni ne samo pripadnici kvislinških vojnih formacija, nego i službenici svih ustanova, dok predsednici oiština, po njemu, treba da poznaju svakog čoveka u mestu, sve sumnjive i nesigurne ljude i da prate njihovo kretanje.108 Primenom ovog i sličnih uputstava i naredaba stvorena je mreža agenata koji su dostavljali podatke neprijatelju. Obaveštajni centri SDS slali su nemačkoj Oblasnoj policijskoj komandanturi u Nišu izveštaje o situacijn na teritoriji Feldkomandanture i „po ostalim pitanjima".109

Posle reorganizacije državne uprave, Nedić je reorganizovao i oružane formacije po uredbi od 6. februara 1942. godine o reorganizovanju žandarmerije i osnivanju SDS sa oblasnim, okružnim i sreskim komandama i Srpskom graničnom stražom. Istovremeno je stavio pod svoju komandu četničke i dobrovoljačke formacije.110

Posle te reorganizacije Niš je, od 1. marta 1942. godine, bio sedište Oblasne komande SDS (koja je objedinjavala rad okružnih komandi u Nišu, Leskovcu i Zaječaru) i Okružne komande SDS.111 Jedinice ovih komandi SDS vodile su borbu nrotiv partizanskih odreda, hapsile i dovodile ljude u zatvore i nemački kokcentracioni logor, o čemu govore hiljade prijava Komisiji za utvrđivanje ratnih zločina protiv njihovih starešina kao organizatora zločina, ts ćemo najistaknutije ovde i pomenuti.

Prvi vršilac dužnosti komandanta Oblasne komande SDS (od 10. aprila do 28. septembra 1942. godine) bio je potpukovnik Borivoje Lj. Marković, prekomandovan iz Komande dobrovoljačkog odreda, koji je, posle narade nemačkih i bugarskih trupa u Nišu povodom rođendana Hitlera, čestitao feldkomandantu i komandantu nemačke Oblasne policijske komandanture, rođendan vođe Rajha, dok se okružni načelnik zalagao da i trupe SDS učestvuju na toj paradi.112

Potpukovnik Marković je 24. aprila 1942. godine dostavio potčinjenim jedinicama poverljivo naređenje broj 643 koje glasi:
„1. Od danas SDS niške oblasti preuzima na sebe vršenje policijske, sudske i službe sigurnosti;

2. Na teritoriji niške oblasti SDS niko nema pravo da vrši policijsku službu, da vodi istragu, lišava slobode, vrši premetačinu, oduzima ma kakve stzari - vojne i civilne - sem organa SDS i organa državne policije, koji su po zakonu jedino pozvani".118

Policija je tim naređenje.m bila potisnuta u drugi plan, odnosno ona je vlast, ali u drugom stepenu „prvenstveno posle Nemaca" pripada SDS. Zbog toga je izbio spor i traženo anuliranje naređenja 643. Regulisano je da policijsku službu u prvom redu vrše organi Državne policije, a u drugom SDS.114

Na osnovu naređenja Feldkomandanture 809, potpukovnik Marković je 23. maja 1942. godine naredio i ovo: „Sve što četnički, dobrovoljački i oružani odredi, kas i Državna straža uhvate u borbi na terenu, dolazi pred naš preki sud Preki sud na licu mesta utvrđuje krivicu i donosi dalje odluke. Svi oni, za koje preki sud ne nađe razloga za izvršenje smrtne kazne, imaju se sa istražnim materijalom sprovesti nemačkim vlastima, odnosno nemačkim krajskomandanturama najbližih mesta".115 Ova naredba je svakodnevno i izvršavana.

Od 28. septembra 1942. do 24. jula 1943. godine, kada ga je uhapsio Gestapo zbog saradnje sa DM, komandant Oblasne komande SDS u Nišu bio je potpukovnik Filip S. Dimitrijević, na koju dužnost je došao iz Okružne komande SDS za okrug niški. On je bio inicijator mnogih masovnih hapšenja i predavanja rodoljuba u Logor na Crvenom krstu. Porodice streljanih u masovnom kragujevačkom pokolju, oktobra 1941. godine, optužuju ga da je tesno sarađivao sa zločincem Marisavom Petrovićem i Nemcima. Kakvim se sve sredstvima služio Filipović radi zastrašivanja i odvraćanja omladine od NOPa vidi se iz jednog izveštaja Uprave policije od 1. maja 1943. godine, u kome se kaže da je oblasni komandant SDS u Nišu dovodio učenike da vide političke krivce u ćelijama Kaznenog zavoda, zadržavao ih duže u razgledanju zatvora „da bi upoznao đake šta ih čeka ako ne budu nacionalno ispravni". Takvim sredstvima se služio i komandant 2. bataljona SDS major Stojanović, dovodeći učenike Trgovačke akademije u ovaj zatvor.116

U periodu od 22. avgusta 1943. do 31. januara 1944. godine, dužnost oblasnog komandanta SDS vršio je agent Vs15 potpukovnik Branko Obradović, zatim potpukovnik Mirko J. Stanković, a onda do kraja okupacije major Milorad T. Nikolić.117 Službu bezbednosti u Oblasnoj komandi SDS vodio je agent Vs15 Đorđe Ćosić.

U vreme formiranja Oblasne komande SDS bilo je pod oružjem: u okrugu niškom 50 oficira i 963 vojnika, u leskovačkom 42 i 1027, u zaječarskom 58 i 946 i u kruševačkom okrugu 32 oficira i 939 vojnika. U interesu službe i soprazumevanja sa nemačkim vlastima, naređeno je da se u svim okružnim komandama organizuju kursevi učenja nemačkog jezika.118

Komandanti Okružne komande SDS u Nišu bili su najpre potpukovnik Filip Dimitrijević, a nakon njega major Velimir Popović koji je jula 1944. godine blokirao Cerje, uhapsio 44 lica i predao ih Nemcima. Okružna komanda SDS imala je dva bataljona čiji su komandanti bili major Danilo Stojanović, a nakon njega major Milivoje Jeftić. Komandant Srpske granične državne straže, sa oko 1100 stražara i sedištima u Nišu i Leskovcu, bio je pukovnik Ljudevit Pogačar, veliki germanofil, koji je mnoge ljude oterao u logor.119

Komandanti Okružne komande SDS u Leskovcu bili su majori Milan Bukvić i Aleksandar Stikić. U leskovačkom kraju naročito je bio ozloglašen kapetan odreda SDS u Leskovcu Mihajlo Zotović. Komandanti Okružne komande SDS u Zaječaru bili su pukovnik Pavlović, a posle njega major Jovan Jovanović, zv. Patak, koga je, kada je prešao u četnike DM, zamenio major Miodrag Jonjić.120

Okružne komande SDS imale su sreske odrede SDS i stanice poljske straže (SDPS), odnosno manje posadne jedinice, razmeštene po sreskim msstima, koje su bile u stalnoj patrolnoj službi radi rekvizicije i na „pročešljavanju" terena, radi pronalaženja partizana. Svaki sreski odred SDS imao je po 35 do 60 vojnika. U Nišu je postojala Gradska straža sa 155 podoficira, kaplara i redova, na čelu sa jednim oficirom.121 Komandanti sreskih odreda SDS, tesno sarađujući sa sreskim načelnicima, učinili su mnogo zla narodu.122

Ubrzo posle formiranja štaba Srpskog dobrovoljačkog korpusa u Nišu je, 15. septembra 1941. godine, formirana dobrovoljačka četa. Za formiranje odreda bio je zadužen Nikola Vučković. Posle razgovora policijskog kapetgna Belgera sa dr Kiselom iz Upravnog štaba 13. oktobra 1941. godine odobreno je formiranje još „jedne dalje čete", čime je formiranje dobrovoljačkog odreda u Nišu bilo rešeno.123 Međutim, Petar Vuković, predsednik „Zbora" u Nišu, nije bio zadovoljan, jer su u taj odred stupali samo oni „koji su bili bez egzistencije".124 U pismu ljotićevaca od 21. novembra 1941. godine kaže se da je tih dana stigao u Niš „Dobrovoljački odred od 150 ljudi". Njegove fašizirane oficire su primili ban i feldkomandant, a posle bogosluženja u crkvi trebalo je da odred prodefiluje na Trgu Kralja Milana.125 Delovi XII dobrovoljačkog odreda bili su u Aleksincu i Leskovcu, dok je u Nišu bio samo štab sa oko 20 dobrovoljaca.

Veliki broj logoraša, koji su imali sreću da ne budu streljani na Bubnju ili da kao internirci prežive teror u koncentracionim logorima Nemačke, kao i porodice stradalih, dostavili su brojne prijave komisijama za utvrđivanje ratnih zločina protiv mnogih komandanata kvislinških jedinica. Najopasniji su bili komandanti XII dobrovoljačkog ljotićevskog odreda Nikola Vučković i Gašparević i V dobrovoljačkog Marisav Petrović koji je na niško područje došao u proleće 1942. godine. Oni su bili najsigurniji i najrevnosniji saradnici Nemaca zbog čega su njihovi odredi bili i najbolje naoružani nemačkim naoružanjem. Međutim, ti zločinci bili su bedne kukavice kada su sa svojim nemačkim gospodarima doživeli poraz. O tome pričaju i ljotićevci u emigraciji. Takav je, po njima, bio i Marisav Petrović, koji je ekstradiran našim vlastima i dobio zasluženu kaznu.

Na leskovačkom području narod je po zlu dobro upamtio XI dobrovoljački odred Đura Perovića iz Gajtana. Čitava jugoistočna Srbija je čula za zločine Nikole Anđelkovića, komandanta XI, a takav je bio i komandant VIII oružanog odreda.

108. NRGFSP, dok. pov. br. 72 od 12. XII 1943.
109. IaN, Varia, br. 446 od 27. XII 1943.
110. 36. NOR, 1/5-73.
111. IaN, KOZARA, K1/4.
112. IaN. Mf. Š/332.
113. Sevdalin Andrejević, Mračni likovi, Narodne novine, Niš, 21. III 1974.
114. Isto.
115. Dragoljub Dejanović, Dva odreda, Niš, 1965, s. 120; 36. NOR, 1/2-134 i 130 (Uredba o prekim sudovima).

141. AUN, reg. br. VKV322, K8 (Pregled brojnog stanja sastava komandnog kadra četničkih korpusa na jugoistoku Srbije); Narodni list, Niš, br. 49/1945.
142. 36. NOR, 1/573, HII/487; AJ, DK, 577/627in. br. 6724, 6739, 6744; Branko Latas, Četničkonemački sporazum o saradnji u Srbiji 1943-1944, VIG, br. 2/1978, S. II3; AVII, K3, f 3, DOK. 2/1-5.
116. AS, Zemaljska komisija za utvrđ. rat. zl, F80; NRGFSP.
117. IaN, KOZARA, K1/40.
118. 36. NOR, HP/2-50 i HN/2-192; NRGFSP, AS, Zemaljska komisija za utvrđivanje ratnih zločina, F17.
119. 36. NOR, 1/21-9; IaN, KOZARA, K1/4.
120. IaN, KOZARA, K1/4.
121. IaN, Mf. 1/407.
122. Najveći broj prijava Komisiji za utvrđivanje ratnih zločina, dostavljen je protiv ovih oficira SDS: Milorada Zdravkovića. kapetana SDS u Zaječaru, Božidara Andrića, kapetana SDS u Knjaževcu; Miodraga Dimitrijevića, Živojina Pešića i Stgvana Pajića iz sreskog odreda SDS u Aleksincu; kapetana Nikole Lazića i Nikole Bratića i potporučnika Lakića iz odreda SDS u Sokobanji. U niškom srezu narod je upamtio majora Đorđa Veličkovića, a posebno Bogosava Stojanovića Jegunca koji je u leto 1942. godine doveden u logor zbog neke saradnje sa DM. Pošto je izgladio nesporazume sa gestapovcima, napustio je logor i otišao u dalju borbu protiv NOP-a sve do svoje pogibije negde oko Trsta. U svrljiškom srezu mnogo je prijava protiv oficira Ljubomira Kajgane, Vasilija Aleksića i Borisava Bauera; u belopalanačkom i lužničkom srezu narod je po zlu upamtio kapetana Karakuševića, poručnika Veselina Perišića, a kasnije Aleksandra Vidanovića, jednog od organizatora četničkog pokreta u tom srezu; u Toplici su se po zločinstvima isticali Branimir Popović, komandir sreskog odreda SDS, zatim Stevan Badnjak, kapetan N. Veličković i drugi, a u Kosaonici narodu dozlogrdio naročito Đulbabić, komandir SDS u Kuršumliji. Leskovački kraj je po teroru, hapšenju, ubijanju naročito upamtio majora Aleksandra Stikića i kapetana Mihajla Zotovića koji je vodio rezervnu četu okružne komande SDS.
123. 36. NOR, 1/1279, s. 632.
124. NRGFSP, pisma P. Vukovića D. Ljotiću od 13. IX i 19. XI 1941; 36. NOR 1/1s. 632.
125. Isto (pismo ljotićevaca od 22. X 1941).

Iz knjige

Miroslav M. Milovanović, Logor na Crvenom krstu, NEMAČKI KONCENTRACIONI LOGOR NA CRVENOM KRSTU U NIŠU I STRELЈANJA NA BUBNЈU, Institut za savremenu istoriju – Beograd, Opštinski odbor SUBNOR – Niš,IRO „Narodna knjiga“ – Beograd.

BlinkListblogmarksdel.icio.usdiggFarkfeedmelinksFurlLinkaGoGoNewsVineNetvouzRedditYahooMyWebFacebook

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License