Logor Ratnih Zarobljenika

Logor ratnih zarobljenika

Nemci su prodiranjem zarobljavali veliki broj jugoslovenskih vojnika, koji su se neorganizovano povlačili, i slali ih u logor za ratne zarobljenike. Prema uputstvu Odeljenja za pozadinu Komande 2. nemačke armije, za prikupljanje ratnog plena od 20. aprila 1941. godine, iz logora su pušgeni ratni zarobljenici Mađari, Hrvati, Bugari i Albanci, u prisustvu predstavnika njihovog Crvsnog krsta. Svi ostali razvrstani su na radnike u industriji naoružanja i pogonima važnim za rat, zemljoradnike, na radnu snagu pod vojnom upravom za izgradnju puteva, opravke i slično, s tim da budu transportovani u Nemačku4.

Kao ratni zarobljenici tretirani su i oni koji nisu bili u logoru. Prema naredbi o držanju zarobljenika, objavljenoj 22. maja 1941. godine, „Svi muškarci Srbi i Slovenci, koji se nalaze na okupiranoj srpskoj teritoriji i koji su pre ili za vreme ovog rata bili pozivani u vojsku ili vršili neku dužnost kao vojnici, u stvari su ratni zarobljenici i onda kada su ih nemačke vojne jedinice pustile na slobodu i o tome im dali potvrde (uverenje)".5 U svim srezovima su preko domaćeg upravnog aparata, 26. juna 1941 godine, popisani vojni obveznici. Predstavnik Međunarodnog Crvenog krsta u Beogradu, dr Rudolf Segedi, intervenisao je da se zarobljenici propisno smeste, jer su u prvo vreme bili pod vedrim nebom. Počelo je popunjavanje anketnih listova o zarobljenicima.

Na teritoriji Srbijs bila su tri logora za ratne zarobljenike: u Beogradu 160, u Kragujevcu 191 i u Nišu 202 (sa pomoćnim logorima u Kruševcu, Paraćinu i Prištini). Ti logori su do 15. maja 1941. godine bili prolazni (Dulag - Durchgangslager), a posle toga stalni (Stalag - Stammlager).6

U saglasnosti sa nemačkom Komandom 2. armije, svi ratni zarobljenici sa teritorije Srbije prelaze od 1. juna 1941. godine pod komandu vojnoupravnog komandanta Srbije i podređeni su komandantu Vojnog okruga E za ratne zarobljenike, generalmajoru Johanu Janusu (Johann Janusz). Komandant Stalaga 202 u Nišu bio je Kapezijus (Kapesius). Za nadzor nad ratnim zarobljenicima pridodati su štab i četiri čete bataljona zemaljske odbrane 920 (Landesschützen), koji je do tada bio podređen Feldkomandanturi 809 u Nišu.7

Ranije formirana Komanda logora 202 je već 26. aprila prispela u Zemun, čekajući da se „upotrebi u Nišu čim se stave na raspoloženje železnička sredstva", sa zadatkom da čuva zarobljenike koji su zadržani kao budući radnici.3

U izveštaju Komande pozadine 2. armije, od 6. maja 1941. godine, Ko-mandi 2. armije o ratnom plenu i evakuaciji zarobljenika, kaže se da je na dan 28. aprila 1941. godine bilo u Nišu u logoru 197 oficira i 3633 vojnika.9

Logor za ratne zarobljenike 202 u Nišu nalazio se na dva mesta: u kasarnskim barakama kod Vojne bolnice i u kasarni konjičkog puka „Obilić" kod železničke stanice Crveni krst. Dok je ovaj drugi logor bio dobro čuvan, iz prvog, nedovoljno obezbeđenog, uspeli su da pobegnu mnogi zarobljenici.10

Saznavši da se u Nišu nalazi logor za ratne zarobljenike, ne samo iz niškog područja, već i iz čitave Srbije i Jugoslavije, mnoge porodice se obraćaju Odboru Crvenog krsta u Nišu i traže razne informacije o svojima, a po obaveštenja dolaze lično da bi nekako uspostavile kontakte i izdejstvovale puštanje svoga člana porodice, služeći se raznim sredstvima i vezama kod okupatorskih vlasti. Mnoge molbe u tom smislu porodice su slale Feldkomandanturi 809 preko folksdojčerske tzv. „Banatske uprave" u Nišu s pozivom na uredbu Feldkomandanture o puštanju pitomaca vojne nastave, mlađih od 20 godina, koji se, budući maloletnici, ne tretiraju kao vojni obveznici11. Banovinski odbor Srpskog društva Crvenog krsta je takođe u mnogim slučajevima intervenisao za puštanje bolesnih i izne.moglih zarobljenika. Međutim, 12. juna 1941. godine, on oba-veštava zainteresovane „da su Odboru društva Crvenog krsta uskraćene intervencije za puštanje zarobljenika" i predlaže im da „molbe upućuju Feldkomandanturi koja će doneti odluku"12. Pravo povremenih poseta logoru ratnih zarobljenika, od strane Društva Crvenog krsta, regulisano je sa komandantom logora za 15 lica13.

Ishrana zarobljenika u logoru bila je slaba i, na njihove žalbe, Odbor je više puta preko Ljubomira Stamenkovića iz Niša naručivao hleb sažetim narudžbenicama u stilu: „Za račun ovog Odbora izvolite pripremite 500 kgr hleba za ishranu zarobljenika u niškom logoru. Isplatu će izvršiti ovaj Odbor"14. U jednom dokumentu Banovinskog odbora Crvenog krsta, od 15. juna 1941. godine, kojim se traži regulisanje dobijanja duvana iz fabrike duvana u Nišu za zarobljenike, jer se nije mogao kupiti u prodavnicama u gradu. kaže se da u niškim zarobljeničkim logorima ima oko 3.800 naših zarobljenika iz svih krajeva, a najviše iz Srbije15. Zarobljenici su korišćeni u Nišu za raščišćavanje ruševina, pripremu objekata za smeštaj nemačke vojske, opravku železničke pruge i slične radove.

Početkom jula 1941. godine svi ratni zarobljenici iz zarobljeničkog logora br. 202 transportovani su preko Bugarske i Rumunije u Nemačku. Do Libeka su putovali pod jakom stražom 25 dana u zatvtorenim vagonima koji su vrlo retko otvarani, hrana je vrlo retko deljena, a fiziološke potrebe su zadovoljavane u vagonima. Po članu 84. Ženevske konvencije okupator je bio dužan da zarobljenike upozna sa odredbama Konvencije, da ih informiše o vremenu polaska i o pravcu kretanja transporta, što uopšte nije činjeno. Komandanti logora su se pred sudovima posle rata branili da nisu imali naređenje da se pridržavaju tih odredaba Ženevske konvencije16

Prema evidenciji Banovinskog odbora Srpskog društva Crvenog krsta u Nišu i izveštaja iz 1942. godine, na teritoriji niškog okruga bilo je zarobljenika po srezovima:17

Naziv sreza Ukupan broj
zarobljenika
aleksinački …………. 249
sokobanjski………….. 228
belopalanački ………… 260
lužnički ………….. 66
moravski…………… 268
niški……………. 850
svrljiški ………….. 52
U K u p n o : 1973
Grad Niš 927
S v e g a : 2.900

Međutim, za Nemce je pojam ratnih zarobljenika bio veoma rastegljiv, jer je obuhvatao i one koji su ostali kod kuće i koje su mogli naknadno voditi u zarobljeništvo. Naročito su tražili tačnu evidenciju o oficirima i podoficirima koji su ostali u zemlji, bojeći se njihovog učešća u borbi protiv nemačke vojne sile.

Iz ankete ratnih zarobljenika vidi se da su oni, izuzimajući oficire, u Nemačkoj korišćeni za razne radove, počev od zemljoradnje, pa do rada u industriji, što je bilo takođe mimo međunarodnih ugovora. Ishrana zarobeljnika u logorima bila je vrlo slaba, pa je Crveni krst organizovao slanjs paketa. Paketno odeljenje u Nišu poslalo je 1942. i 1943. godine (do marta) iz svojih sredstava ukupno 8.651 paket za zarobljenike u Nemačkoj i Italiji i još 1.312 paketa od raznih društava, dok su privatni pošiljaoci za svoje zarobljenike poslali 27.671 paket. Kasnije je Okružni odbor društva Crvenog krsta mogao da šalje i po 1.000 paketa mesečno.18

4. Vojnoistorijski institut Jugoslovenske narodne armije, Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda, Tom XII, knjiga 1, dok. 14 (dalje skraćeno: 36. NOR, HI/1-14).
5. IaN, Mikrofilm I, dok. 66-67 (dalje skraćeno: IaN, MF, 1/66-77); nema-čki Službeni list za Jugoslaviju br. 1.
6. 36. NOR HI/1-67.
7. 36. NOR, HP/1- 55.
8. 36. NOR, HN/1-47.
9. 36. NOR, XII 1-47. S 117.
10. Đorđe Stamenković, Bubanj, Niš, 1963.
11. AUP, K-27 A, F 3, br. 1. (dostavljeno ukupno oko 150 molbi).
12. IaN, DCK, K-15, del. br 3110-3111, dok. od 12. U1/41.
13. IaN, DCK, K-15, del. br. 2327/1941.
14. IaN, DCK, K-15, dok. od 24. 1U/1941.
15. IaN, DCK, K-15, dok. od 15. U1/1941.
16. Dr Nikola Živković, Ratna šteta koju je Nemačka učinila Jugoslaviji u drugom svetskom ratu, Beograd, 1975, s. 150. (Ratni zarobljenik Steva Damnjanović izjavio autoru da je jedan transport ratnih zarobljenika iz konjičke kasarne, u kome je bio, išao 23. juna 1941. godine preko Beograda i Zagreba).
17. IaN, DCK, K-58, Izveštaj društva Crvenog krsta za 1942. godinu.
18. Dr Milan Borković, Kontrarevolucija u Srbiji 1941-1945. Beograd, 1979, s. 188; IaN, DCK, K-23, Izveštaj Društva Crvenog krsta u Nišu od 3. III 1943. g.

Iz knjige

Miroslav M. Milovanović, Logor na Crvenom krstu, NEMAČKI KONCENTRACIONI LOGOR NA CRVENOM KRSTU U NIŠU I STRELЈANJA NA BUBNЈU, Institut za savremenu istoriju – Beograd, Opštinski odbor SUBNOR – Niš,IRO „Narodna knjiga“ – Beograd.

BlinkListblogmarksdel.icio.usdiggFarkfeedmelinksFurlLinkaGoGoNewsVineNetvouzRedditYahooMyWebFacebook

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License