Februarsko Martovska Ofanziva I Potere Neprijatelja

Februarsko-martovska ofanziva i potere neprijatelja u proleće 1942. godine

Plimu ove ofanzive i potera Logor na Crvenom krstu je osetio dobro po borbama neprijatelja na operativnim područjima NOP odredima. Nemci su, posle završetka svoje prve velike ofanzive u zapadnoj Srbiji, usredsredili pažnju početkom 1942. godine na područje jugoistočne Srbije. Iz Srbije odlaze u Bosnu neke nemačke krupne formacije, ali dolaze zloglasni viši vođa SS i policije August Majsner i jače policijske snage, čiji su delovi bili raspoređeni i u Nišu, Leskovcu, Zaječaru i Kruševcu. Za zapovednika Srbije dolazi 5. decembra 1941. godine Paul Bader, general artiljerije i komandant Više komande za naročitu upotrebu.508 O ugušivanju ustanka na ovom području razgovaralo se na savetovanju predstavnika nemačkih i italijanskih generalštabova u Opatiji i na drugim mestima. Na konferenciji sa okružnim načelnicima od 5. do 8. februara 1942. godine u Beogradu istaknuta je takođe potreba „energične oružane akcije".

Situacija za neprijatelja je zaista bila ozbiljna, jer su na prostraiim slobodnim teritorijama u jugoistočnoj Srbiji nadmoćno dejstvovali Rasinski, Toplički, Jablanički, Kukavički (Leskovački), Ozrenski, Svrljiški, Nišavski i Babički partizanski odred, ukupne jačine od 1100 nartizana i 1500 pripadnika mesnih partizanskih jedinica, s tim što se na dobrovoljnoj osnovi moglo mobilisati još nekoliko hiljada.309 Udruženi.m snagama nemačkih, bugarskih i kvislinških nedićevskočetničkih formacija trebalo je razbiti te partizanske snage i stvoriti uslose za obnavljanje razorene okupatorske vlasti. Tako krajem februara 1942. godine počinju veliki koncentrični napadi neprijatelja na operativno područje SvrljiškogNišavskog NOP odreda, gde se nalazio i Babički, da bi se kasnije preneli na ozrenski teren. U Toplici borbe počinju već sredinom februara i rasplamsavaju se u martu, a od 6. marta svom žestinom i u leskovačkom kraju. Uporedo sa ovim punio se i praznio nemački logor u Nišu.

Februarskomartovska ofanziva neprijatelja bila je veoma teška naročito za Babički NOP odred i za mesne partizanske jedinice. Ofanziva je počela 21. februara 1942. godine i ubrzo je cela slobodna teritorija Zaplanja bila pokrivena neprijateljem i ispresecana. U tako teškoj situaciji štabovi odreda su doneli odluku da se mesni partizani vrate kućama i pritgje, ali su mnogi pali u ruke neprijatelja. Babički NOP odred se probio prema Crnoj Travi uz osetne gubitke u borbama kod Vrtopa i Rakoša. Poginula su 32 borca, a oko 50 je zarobljeno, od kojih je najveći broj

509. VII, Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, I tom, s. 216; 36. NOR, 1/3-3.

odveden u koncentracioni logor u Nišu, a zatim interniran u Norvešku. Kod Rakoša je 13. marta 1942. godine poginuo i Obrad Lučić Milutin, komandant Babičkog NOP odreda.510

Tada je, pod imenom Radmile Marković, zarobljena i Dobrila Stambolić Stana komesar treće čete Babičkog NOP odreda, a posle saslušanja u Specijalnoj policiji u Nišu predata je 29. marta 1942. godine nemačkom logoru sa još šest zarobljsnih partizana. Dobrilu Stambolić, kao i mnoge druge partizane identifikovao je kod Nemaca Branko Stojanović Ladovina, koji se kao njihov agent bio uvukao u odred. On je Nemcima posvedočio da ona nije Radmila Marković, već Dobrila Stambolić, komesar jedne partizanske čete Babičkog odreda. Saznavši to, gestapovci su bezuspešno nastojaln da od nje iznude podatke o organizacionom ustrojstvu odreda, komandnom kadru, vezama sa višim forumima, načinu snabdevanja oružjem i drugim potrebama. Stavljali su je na najteže muke. Sa saslušanja je izlazila prebijena i u modricama. Zatvorenice iz ženske sobe su se trudile da joj u samicu doture nešto hrane. Gledale su kako su je Nemci jednog vrelog lstnjeg dana izveli u dvorište i naredili joj da stoji u stavu mirno nekoliko sati i da gleda u sunce. Streljana je posle velikih muka 17. oktobra 1942. godine, a da neprijatelju nije rekla ništa od značaja.

Nemački komandant jugoistoka u izveštaju Vrhovnoj komandi registrovao je 10. marta 1942. godine preuveličano da je prilikom čišćenja terena Babičke Gore zarobljeno od 2. do 10. marta, 223, a ubijeno 136 partizana.511 Kod Ćelije je razbijena i zarobljena čitava jedna desetina Babičkog NOP odreda. „Novo vreme" od 18. aprila 1942. godine objavilo je snimak 11 zarobljenih partizana.

Čete Svrljiškog-Nišavskog partizanskog odrsda su se prebacile na Svrljišks planine, gde se od ranije nalazila jedna četa, ali je u prethodnim borbama zarobljeno 50, od kojih je četiri streljano na Bubnju, a 16 nnternirano u Norvešku.512

Radi likvidacije mesnih partizanskih desetina, članova narodnooslobodilačkih odbora, odbora NOFa i drugih saradnika NOPa u Zaplanju, gde je bio centar slobodne teritorije, neprijatelj je, posle vojnih dejstava protiv partizanskih odreda sproveo tri sistematske racije: početkom marta, sredinom aprila i sredinom maja 1942. godine. Prvo je bugarska nojska, nadirući iz Leskovca, Niša i Bele Palanke, paleći i pljačkajući sela, početkom marta blokirala Veliki Krčimir, uhapsila 65 pripadnika mesnih partizanskih desetina i odbornika, oterala ih u Vlasotince, a zatim u Leskovac, gde su starci i mlađi od 16 godina pušteni, a ostali predati Logoru na Crvenom krstu, odakle su internirani u Norvešku. U Velikom Vrtopu je bugarska kaznena ekspedicija uhapsila 40 talaca, a u selima Donje Dragovlje, Sopotnica, Ovsinjinac, Kaletinac i G. Dušnik uhapšeno je i odvedeno u logor u Nišu 16 boraca i pripadnika mesnih desetina, koji su takođe internirani u Norvešku, sem tri iz Dragovlja, koji su puštsni na slobodu.513

Sredinom aprila su nedićevci i četnici uhapsili i sproveli u logor 17 boraca iz Ličja, među kojima i dva desetara mesnih desetina. Za dr Vitu Stojanovića, lekara babičkih i svrljiških pzrtizana, došli su ljotićevci i nekoliko gestapovaca. Interniran je posle velikog mučenja. Uhapsili su i predsednika i delovođu opštine u Donjem Dušniku. Podatke je davao agent Mnlan Jovanović. Izvršili su hapšenja i u Krastavču i drugim selima i svs pohapšene sproveli u logor U Nišu. Gestapovci, SDS i četnici su sredinom maja pohapsili i sproveli u logor preostalih oko 50 članova NOO i pripadnika mesnih desetina iz Gara, Velikog Vrtopa, Ličja, Krastavča i Ovsinjinca.

Od 166 interniranih Zaplanjaca, pripadnika mesnih desetina, boraca i odbornika, iz svih nemačkih logora po Evropi nije se vratilo svojim kućama 98 i to: iz Velikog Krčimira od 46 interniranih nije se vratilo 26, iz Malog Krčimira od osam pet, iz Ravne Dubrave od četiri jedan, iz Semče od četiri tri, iz Ličja od 25 sedamnaest, iz Gornjeg Dragovlja od 26 dvanaest, iz Malog Vrtopa jedan interniran i vratio se, iz Velikog Vrtopa od 11 osam, iz Šsbeta jedan interniran nije se vratio, iz Kaletinca od trojice interniranih nijedan se nije vratio, iz Osvinjinca svih pet interniranih su stradali, iz Sopotnice od pet četiri, iz Donjeg Dragovlja od četiri tri, iz Gornjeg Dušnika od tri dva, iz Gara od dva niko nije stradao, iz Donjeg Dušnika od pet tri se nije vratilo, iz Krastavča od 12 nijs se vratilo četiri, i iz Marine Kutike jedan je interniran i on se nije vratio.514 Iz logora na Crvenom krstu pušteno je sedam Zaplanjaca.

Nenrijateljska ofanziva je uzela danak u krvi i u Lužnici. Zarobljeno je i u Logor na Crvenom krstu dovedeno, a zatim streljano na Bubnju 20 (iz Bratiševca sedam, iz Strževca dva, iz Zavidinca tri. iz Ostatovice četiri, iz Resnika četiri),515 Dok je devet internirano u Norvešku. Bili su to partizani i pripadnici mesnih partizanskih dssetina. Trećeg martl 1942. godine bugarska vojska je pohapsila oko 100 saradnika NOPa u Radonjincu, Masurovcima, Studeni, Valnišu, Kambelovcu, Kijevu, Stolu i Dobrovišu, od kojih je 30 internirano u Bugarsku.510

Sresko partijsko povereništvo KPJ za belopalanački srez i Lužnicu u vreme ofanzive više nije postojalo. Neki članovi su otišli sa odredima, a član Poverenstva KPJ Jovan Ćirić izdajom zarobljen i iz Logora na Crvenom krstu interniran u Norvešku. Krajem marta uhapšeni su i iz logora internirani u Norvešku članovi KPJ Radivoje Plavšić, učitelj u Kosmovcu i Vukadin Nikolić Šulajko, sekretar skojeESkog aktiva u Mokri i dva borca NORa iz Divljane. Tragovi za hapšenje polazili su od uhapšenih u Beloj Palanci, kao i od nekih demoralisannh pripadnika mesnih desetina. U selima belopalanačkog sreza na levoj strani Npšave Bugari su uhapsili 29 partizanskih saradnika i simpatpzera i prsdali ih Nemcima, koji su ih internirali u Norvešku, gde je 13 stradalo.517 Hapsili su još u Čifliku, Bsžištu, Donjoj Koritnici, Toponici.

516. Petar Stanković Ljuba, Vlasotince i okolina u ratu i revoluciji 1903- 1945, hronologija, Beograd, 1979; Đura Zlatković, Zla vremena, s. 199.

Bugarska kaznena ekspedicija je i u selima na desnoj strani Nnšave harala, hapsila i kažnjavala stanovništvo zbog saradnje sa partizanima. Tako je 30. marta uhapsila u Moklištu oko 30 ljudi, od kojih je jedan broj kasnijs napušten, a pet starijih ljudi je predato nemačkom logoru zato što su im sinovi bili u partizanima, zbog čega su dugo ostali u logoru kao taoci. Od druge grupe od 11 saradnika NOPa, predatih Nemcima, šest je iz logira internirano u Norvešku odakle ss samo jedan vratio živ.5,a Istog dana kada i u Moklištu Bugari su u G. i D. Rinju uhapsili i predali nemačkom logoru 10 ljudi zbog posedovanja oružja, od kojih je osam internirano u Norvešku, gde je šest izgubilo život, a samo dvojica su se vratila svojoj kući.519 U Babinom Kalu su uhapšeni svi pripadnici mesne desetine.520

Okupatorske i kvislinške jedinice i Specijalna policija su od početka marta do kraja juna 1942. godine u belopalanačkom srezu uhaisile 51 pripadnika mesnih desetina, boraca odreda i drugih saradnika NOPa, koji su iz Logora na Crvenom krstu internirani u Norvešku, gde je 21 stradao.521

U svrljiškom kraju je u martu i aprilu 1942. godine takođe bilo velikih hapšenja i dovođenja u logor. Zbog poraza kod Popšice 15. marta 1942. godine, kada je poginulo 19, a zarobljeno 20 četnika, četnici Koste Pećanca su uhapsili 22 seljaka iz Pirkovca i Gojmanovca i predali ih Specijalnoj policiji u Nišu, koja ih je kasnije pustila.522 U Burdimu su uhapsili sve pripadnike mesne desetine, koje je Specijalna policija predala Nemšša, a oni su ih internirali u Norvešku i Nemačku, gde su dvojnca stradala. Iz Galibabinca je interniran jedan, iz Davidovca jedan, iz Tkjovca sedmorica od kojih su se vratila trojica, iz svrljiškog Miljkovca trojica od kojih je jedan nastradao. Od 3. do 8. aprila bugarske jedinice su uhapsile još 11 lica iz Prekonoga, tri iz Periša i jedno iz Svrljiga i sve ih predals nsmačkom logoru u Nišu.523

Za sbrljiški kraj nagtale su još veće nevolje kada je Komanda niške oblasti SDS preduzela 15. aprila 1942. godine novu veliku poteru radi „uništenja partizana u okolini Svrljiga i Jasgrepca". Na prvom području okupatorsku vlast ugrožavalo oko 158, a na drugom oko 150 partizana,524 koji su u to vreme izveli niz uspešnih akcija, paljenje opštinskih arhiva i razoružavanja četnika (Plužina, Lalinac, Davidovac), a 22. aprila su u ponovljenom napadu na Beli Potok zarobili 48 žandarma i četnika i zaplenili dosta oružja i poverljivu arhivu organizacije Draže Mihailovića. Ozlojeđen što je teško ulazio u trag odredu, neprijatelj je svoj bes iskaljivao hapšenjem saradnika NOPa i taoca. Ljotićevci su, na osnovu saslušanja jednog pripadnika mesne desetine. 24. aprila uhapsili devet pripadnika mesne desetine iz Radmirovca i 11 iz Davidovca.525 U Galibabincu je uhapšeno 17 ljudi, a u svrljiškom Lalincu 38. Svi uhapšeki dovedeni su u Specijalnu policiju u Nišu, odakle su neki posle saslušanja pušteii a neki predati Logoru na Crvenom krstu.526 Ljotićevci su na svom

518. IaN, Mf. 1/478, Izveštaj Komande SDS od 31. III 1942.

pohodu od Svrljiga preko Svrljiških planina i Zelenog Vrha, pa sve do Bele Palakke, terornsali narod i izvršili mnoga hapšenja. Posle borbe kod Babpnog Kala 27/28. maja nedićevci iz Bele Palanke su uhapsili i sproveli u Logor na Crvenom krstu 40 građana iz ovog sela. U logor je doveden kao taoc za sina partizana Milan Golubović iz Svrljiga.

SvrljiškiNišavski NOP odred je u borbama tokom proleća 1942. godine, osim poginulih i streljanih prilikom zarobljavanja, izgubio i 12 boraca koji su zarobljeni i sprovedeni u Logor na Crvenom krstu, od kojih je devet internirano u Norvešku, jedan u Austriju, jedan streljan na Bubnju, a jedan deportovan na „prevaspitanje". Neprijateljski izveštaj je javljao da je „kod sela Plužine, sreza svrljiškog, uhvaćena i poznata komunistkinja Nedeljka Tasković, supruga komunističkog partizanskog vođe Dušana Taskovića, iz Niša".527 Nedeljku Ervaćanin Mićku, koja je tih dana radila u tehnici odreda, zarobili su 20. maja četnici i nedićevci, što je propraćeno sa nekoliko propagandnih članaka u kvislinškoj štampi. Na njenu sreću saslušavao je partizanski obaveštajac kapetan SDS Jovan Tošić i zahvaljujući njemu svrstana je u II kategoriju krivaca, pa je upućena zatim na Banjicu, odakle je vraćena u Smederevsku Palanku. Tako je izbegla streljanje i dočekala slobodu. U to vreme je Uprava policije u Nišu dostavila Okružnom načelstvu spisak za 10 lica iz Knjaževca i okoline sa zahtevom da se uhapse.528

Okupator i kvislinzi su tačno uočili da su na operativnom području Ozrenskog NOP odreda njihova uporišta i baze Kravlje, Cerje, Miljkovac, Paligrace, Velepolje, Gornja i Donja Trnava, sela na tromeđi tri sreza, aleksinačkog, niškog i svrljiškog. Zato su to područje krajem februara 1942. godine blokirali XII i VIII dobrovoljački (ljotićevski) odred, Leskovički četnički odred i drugi, ali nisu mogli odredu da nametnu veću borbu. U školi u Kravlju zarobili su učiteljicu Jelenu Lelu Popović, suprugu Momčila Popovića, koja je u to vreme radila u tehnici odreda, smeštenoj u Kravljanskim pojatama. Uhapsili su i mnogo seljaka, koji su posle 15 do 30 dana pušteni iz aleksinačkog zatvora, dok je Lela podvrgnuta najstrašnijim mukama i na kraju streljana. Sa njom je uhapšen i član KPJ Ljuba Stojanović, učitelj u Kravlju, koji je sproveden u ljotićevski zatvor u Ženskoj gimnaziji u Nišu.

Zbog sukoba Žilnikove grupe boraca Ozrenskog NOP odreda sa tri bugarska vojnika, koji su 11. februara došli u nišku Kamenicu za slamu, sutradan je bugarska kaznena ekspedicija, pod komandom kapetana Borsalova, artiljerijom tukla selo, uhapsila 16 seljaka i odvela ih na mučenje u svoj zatvor u Nišu, dok je kmeta sela na putu ubila. Specijalna policija je 27. marta uhapsila celu porodicu partizana Videna Đorđevića, čijeg je brata Čedomira predala Nemcima u logor, a oni su ga streljali na Bubnju. Ostali članovi ove porodice sprovedeni su na Banjicu, gde su ostali do novembra 1942. godine.

Napad združenih partizanskih odreda na Ražanj noću 23/24. marta 1942. godine pokazao je da partizani nisu uništeni, zbog čega je neprijatelj pojačao teror nad stanovništvom. U dsjstvo je stupila i nemačka artilerija, koja je tukla selo oko ove varošice. Ljudi su od Deligrada bežali prema Crnom Kalu, ali je u to vreme naišao XII dobrovoljački odred i blokirao to selo. Tada je uhapšeno 150 ljudi, koji su posle pretnji i zastraškvanja pušteni, izuzev 17 pripadnika mesne desetine iz Crnog Kala, koji su uz veliko usputno maltretiranje i ponižavanje sprovedeni u Aleksingc, a zatim u zatvor Siecijalne policije. Pošto ništa nisu priznali pušteni su posle izvesnog vremena,529 kao i 18 saradnika NOPa iz partizanskog uporišta u Bradarcu.

Najmasovnije hapšenje u istočnom delu aleksinačkog sreza izvršili su nedićevci i četnici iz Svrljiga, koji su krajem marta i početkom aprila upali u Paligrace, Velepolje, Kravlje, Miljkovac i druga susedna sela i oterali u Niš u zatvore oko 40 ljudi. U blokiranom Kravlju uhapsili su i poveli za Vrelo oko 300 ljudi, od kojih su najveći deo posle zastrašivanja pustili, a 18 su odveli u ljotićevski zatvor u Nišu, a odatle u nemački logor, gde su neki ostali do 31. avgusta, a neki do 1. oktobra 1942. i do 20. januara 1943. godine. kada su pušteni.530 Bugari su u Donjoj Trnavi uhapsili Aleksandra Stojanovića Caneta i predali ga Nemcima kao taoca za sina nrvoborca Tihomira Stojanovića Uču.

Grupa partizana i partijskopolitičkih radnika u aleksinačkom i moravskom srezu zanoćila je 14. maja u brdaračkim kolibama. Neko je o tome obavestio nedićevce i jedna njihova četa je brzo dojurkla i opkolila kolibu. U neravnoj borbi zarobljeni su Stojan Živković, sekretar Partijskog poverenstva KPJ za ove srezove, i članovi KPJ Dragomir Kostić Koljka i Dobrivoje Stojadinović Jović, dok je Branislav Savić Bane, član Partijskog poverenstva, izdahnuo od rana zadobijenih u borbi.531 Zarobljenici su sprovedeni u Specijalnu policiju u Nišu, a odatle na Banjicu, gde su streljani, dok je Dobrivoje Stojadinović sproveden u Logor na Crvenom krstu, pa zatim streljan na Bubnju.

Krajem maja ove godine otkrivena su i uhapšena tri skojevca u D. Ljubešu. Iz zatvora SDS u Nišu sprovedeni su na Banjicu, gde su ostali do početka 1943. godine.532 U sokobanjskom srezu uhapsili su i sproveli u zatvor Specijalne policije u Nišu iz Radenkovca 12, iz Labukova 12. iz Jezera 12, iz Novog Sela dva i iz Rsovca devet ljudi. Pušteni su posle izvesnog vremena, uz pretnju da odmah prijavljuju dolazak partizana u selo.533

Zbog širenja NOPa i uspeha Topličkog NOP odreda, prokupačka reakcija i četnici Koste Pećanca su tesno sarađivali sa delovima I bugarskog okupacionog korpusa. Jedna njegova jedinica je prvih dana po dolasku u Toplicu u Vlahovu zarobila jednog partizana i njegovog oca, koji su streljani na Bubnju, a još sedam saradnika NOPa su sproveli u Niš u logor, odakle su četiri internirana u Norvešku.534 Trojicu uhapšenih iz Pejkovca i trojicu iz Đakusa Bugari su takođe predali Nemcima u Nišu. Međutim, sve to bile su samo čarke. Radi okruženja Pasjače krenule su 13. februara 1942. godine iz Prokuplja, Doljevca i Žitorađe bugarske jedinice iz sastava 17. pešadijske divizijs. Njima su se pridružili četnički odredi i delovi XII dobrovoljačkog (ljotićevskog) odreda. Pasjačka četa se povlačila i zadavala udarce. Zbog znatnih gubitaka kod Kodre, Bugari su blokirali selo Toponicu, isterali iz kuća sve stanovnike, a zatim po spisku nekog izdajnika izdvojili i vezali osam pripadnika mesne desetine, spalili njihove kuće, sproveli ih u Niš i predali nemačkom logoru.533

U teškoj situaciji probijanja kroz guste bugarske streljačke strojeve, štab Topličkog NOP odreda je naredio da se pripadnici mesnih desetina vrate u svoja sela i tamo prikrivaju dok prođe ofanziva. Neprijatelj je to iskoristio i, saznavši preko doušnika za njihova imena, mnoge pohapsio. Iz leskovačkog zatvora je sa Cvetom Delibašić u Logor na Crvenom krstu dovedeno oko 50 seljaka iz pasjačkih sela. Samo iz sela Pasjače dovedeno je 12.536 Masa uhapšenih ljudi iz pasjačkih i pustorečkih sela streljana je u poznatoj bugarskoj odmazdi od 15. do 18. februara u Kosančiću i Bojniku. „Novo Vreme" je javilo da su 20. februara žandarmi iz Kočana i četnici Pukovačkog odreda uhvatili dvojicu komunista iz Gornjeg Drenovca i predali ih Glavnom štabu svih četničkih odreda u Nišu „sa još 11 uhvaćennh komunista". Iz zatvora SDS u Nišu pušteni su tek avgusta ove godine.

Ofanziva neprijatelja nastavljena je još većom žestinom u martu. Komanda SDS je, preuveličavajući svoje uspehe, izvestila Ministarstvo unutrašnjih posloEa da je od 3. do 9. marta 1942. godine ,,a) kod Kuršumlije ubijeno 111, uhvaćeno 35; b) kod Prokuplja ubijeno i ranjeno 250, uhvaćeno 10; v) kod Lebana ubijeno 50, uhvaćeno 12".337 Među dovedenim u Logor na Crvenom krstu posle ponovne okupacije Kuršumlije dovedeni su omladinski aktivisti i skojevci iz Kuršumlije, Dedinca, Točana, Rače i drugih ssla gornje Toplice. Četnički vojvoda Ratko Šmigić zarobio je kod Belog Brda sedam partizana. Hapšenje, zarobljavanje i odvođenje u logor manjih grupa i pojsdinaca vršena su i u Konjarniku, Badnjevcu, Žitorađi, Statovcu i Novom Momčilovu.538 U logor su dovođene i žene sa malom decom.

Ofanziva kvislinga se, posle one strašne naredbe Koste Pećanca od 28. februara o teroru nad narodom, sručila i na podjastrebačka sela na levoj strani Toplice. Preuveličani kvislinški izveštaji beleže da je od 1. do 4. marta, kada je na padinama Jastrepca u selima Devči i Krajkovcu napadnuta jedna „komunistička banda", ubijeno 18 partizana i „zarobljeno koje komunista koje njihovih jataka, preko 200 lica".539 Veliki broj tih „komunista i jataka" doteran je u logor.

Nedićevci i Bugari su 23. marta pohapsili u Čuburi 18 pripadnika mesne desetine, oterali ih u Prokuplje, a zatim predali Nemcima, koji su ih iz logora u Nišu, preko Sajmišta, internirali u Norvešku, od kojih su samo osmorica ostala u životu.540 Sa malojastrebačkim partizanima bila je u Azbresnici i Ana Žilnik, majka Konrada Žilnika, člana OK KPJ Niš, koja je 9. marta uhvaćena i predata Nemcima u Nišu. Tako će partizanska Mamica kako su je iz milošte zvali u odredu, postati Mamica i za zatvorenice u logoru i sve do njenog streljanja na Bubnju hrabriće mlade skojevke da izdrže muke i poniženja.

U izvanredno teškoj situaciji, kada se krajem marta i početkom aprila Pasjačka i Vidojevačka četa dele na manje grupe od po nekoliko boraca, neprijatelj je mnoge od njih zarobljavao, odvodio u zatvore u Prokuplje i Leskovac, a zatim predavo gestapovcima u Nišu. Tako je 9. aprila ubijeno pet

535. ISTO, S 169 I 175.
536. NmN, izj. Novke Vuksanović, nkl.
537. 36. NOR, 1/3140 i 1/21-19.

partizana. a pet zarobljeno i sprovedeno u logor.541 Po istom izveštaju o stanju javne bezbednosti u Srbiji, istog dana je i na planini Vidojevnci u sukobu sa četnicima zarobljeno pet partizana, koji su takođe iz lokalnih zatvora sprovedeni u Logor na Crvenom krstu, kao i još petorica zarobljena na Sokolovici. U borbi kod Rgaja 12. aprila Vidojevačka četa je u okruženju od bugarskih i četničkonedićevskih jedinica izgubila 18 boraca, među kojima je bio i Sreten Mladenović, sekretar OK KPJ Niš, a zarobljeni su i sprovedeni u logor Milka Protić Lina, student filozofskog fakulteta iz G. Konjuše, Mihailo Đulizibarić Šargan, student veterine iz Niša, član SKOJa i Rodoljub R. Radosavljević Veselin, član KPJ iz Tulara, politkomesar Pasjačke čete. Uhvaćena je i Danica Jovović, partizanka iz Vidovače, učenica domaćnčke škole.

U ovoj ofanzivi zarobljeni su i sprovedeni u logor poznati borci Topličkog NOP odreda. Osamnaestogodišnju Jelisavetu Anetu Andrejević, učenicu, člana SKOJa iz Niša, zarobili su marta na Vidojevici, četnici koji su je predali Bugarima, a ovi Nemcima. Stavljana je na najteže muke u raznim zatvorima, ali nenrijatelj nnje od nje ništa mogao da sazna o NOPu i odredu. Tihomir Stanković, student tehnike iz Stare Božurne, zarobljen je aprila. Bio je borac sa dugim partijskim stažom, jedan od organizatora ustanka u Toplici i član Partijskog rukovodstva za Toplicu od 1941. godine n Partnjskog biroa KPJ za Kosanicu. Logoraši su ga jednog dana videli obešenog na tavanu logora, ali Nemcima nije ni u najvećim mukama ništa rekao. Svetislava D. Stankovića, učitelja, rođenog u Pečenjevcu, jednog od organizatora ustanka u Toplici i člana Partijskog poverenstva od jula 1941. godine, zarobili su četnici u Pukovcu i predali ga Specijalnoj policiji u Nišu, a ova Nemcima u logor. Zarobljeni su i Radosav Đorđević Balonče, član MK KPJ Prokuplja i Boško Pažin Livnjak, pekarski radnik, član KPJ.542

Zbog bezuspešnog pokušaja da sredinom aprila 1942. godine unište Toplički NOP odred, udružene neprijateljske snage su bes iskalile na stanovnike Kuršumlije, G. Draguše, Beloljina, Velike Plane, Donje Rečice, Šarlnnca, Balajnca, Gradišta, Aleksandrova i drugih sela, iz kojih su saradnici NOPa odvođeni u logor.

Fsbruarskomartovska ofanziva u Toplici i Dobriču dovela je u logor oko 300 seljaka, od kojih su mnogi od 18 do 22 godine internirani na prinudni rad u Nemačku i Norvešku.543

Srsdinom maja 1942. godine zarobljen je kod Žitorađe i sa petnaestak četnika sproveden u logor četnički vojvoda Marko Kilibarda, koji se protivio bratoubilačkoj borbi i zato došao u sukob sa Kostom Pećancem. Nije činio neprilike partizanima, već je neke i spasavao. Divljački su ga tukli i mučili gestapovci, islednici SDS i agenti Specijalne policije. Dobro se držao u logoru i druge hrabrio.

Na teritoriji leskovačkog ratnog okruga u mnogim selima su do januara 1942. godine postoJale mesne desetine, odbori NOFa, a u nekim i partijske organizacije i skojevski aktivi. Zbog toga su jake okupatorske i kvislinške snage vršile pritisak i na tu teritoriju i preduzimale ofanznvne akcijs protiv partizanskih odreda, uz strahovit teror nad stanovništvom. Samo u vreme od 15. do 18. februara 1942. godine Bugari su streljali 510 lica kao odmazdu za to što je Pustorečka četa Jablaničkog NOP odreda nanela gubitke jednom bugarskom bataljonu koji je zanoćio u Bojniku.544 Kad su završili taj krvavi posao u Bojniku i Kosančiću, Bugari su u Lapotincu uhapsili i predali Nemcima 16 lica, od kojih su dva streljana, a ostali internirani u Nemačku.545 Uhapsili su i četiri seljaka u Belanovcu, od kojih su dva strsljana u Bubnju.546 Od 120 boraca Leskovačkog NOP odreda iz Porečja i oko 50 iz Leskovca i Vranja koji su otpušteni iz odreda, s tim da se sklone kod poznanika i da budu u vezi sa odredom, većina je pohapšena i dovedena u logor. Neki su zbog revolta, a i da bi spasili glave, odavali saradnike i simpatizere NOPa. Mnogi od njih su iz logora internirani u logore van naše zemlje ili streljani.547 „Glas" NOF Srbije javio je u to vreme da se u selima Trnjanu, Prssečini i Šainovcu vrši strahovit teror i da je samo iz ta tri sela odvedeno na stotine ljudi u logor.

Sa područja leskovačkog okruga bilo je dosta boraca i pripadnika mesnih desetina u Babičkom NOP odredu. Mnogo njih iz Zaplanja zarobili su Bugari i domaći izdajnici i predali Nemcima u Leskovcu, koji su ih sproveli u logor u Nišu. Samo iz crkovničke opštine bugarskn fašisti su 3. i 4. marta odveli 28 ljudi. Od toga broja jedan je na putu za Niš ubijen, dva su streljana na Bubnju, a 13 internirano u Norvešku, gde je stradalo 11, a vratilo se samo dva.548 Od vojnih i političkih rukovodilaca ovog odredz zarobljeni su Živko Č. Bukumirović, iz Peći, član KPJ, politkomesar čete, koji je sa oko 30 zarobljenika iz prokupačkog zatvora prebačen u leskovački, a onda u Niš u logor, odakle je interniran u Norvešku; Jelena Đorđsvić Ćućulika, tekstilna radnica, član KPJ, poznata u radničkom pokretu nre rata, a u logoru po izvanrednom držanju i otporu prilikom izvođenja na streljanje; Petar Stojanović, član KPJ, desetar; Zora Đorđević Lejče, radnica, odvedena iz logora na Banjicu, Tadija Zlatanović, komandir voda, Toma Kalođera, komandir voda i Velimir Manić Brka iz Klikovca, zamenik političkog komesara.549 Kao taoc za ćerku borca doteran je u logor Petar T. Stamenković, koji je kao kuvar u logoru ostao do njegove likvidacije.

U prvoj polovini marta 1942. godine oko 30 000 okupatorskih i kvislinških vojnika angažovano je protiv Leskovačkog, Jablaničkog i delova Topličkog NOP odreda na prostoru Pasjače, Radana i Kukavice. Jablanički odred je izišao iz okruženja sa manjim gubicima, a iz Leskovačkog su četnici vojvode Petra Ivovića i Save Milovanovića 18. marta na Sokovini zarobili 32 umorna borca, a 25. marta četnici Jordana Kimića još 19 u reonu sela Igrišta.550 Po spiskovima komandanta zatvora SDS u Leskovcu na dan 10. aprila bio je u zatvoru 101 uhapšenik, a samo iz Leskovca 20, što se svakako odnosilo na zarobljene borce više odreda.

Zatvorenici su prikupljani u lokalnim zatvorima manjih mesta, iz kojih su sprovođeni u zatvor u Leskovcu. Gimnazija i druge škole bile su pune zarobljenih boraca Babičkog i Leskovačkog NOP odreda, pripadnika mesnih desetina, odbornike NOFa i drugih saradnika NOPa sa teritorije leskovačkog okruga, koji su posle kraćeg vremena, saslušavanja i tiranisanja, po grupama sprovedeni u Logor na Crvenom krstu. Prva grupa je sprovedena već 19. marta, a druga od oko 100 zatvorenika krajem aprila ove godine. Na vest da zatvorenike sprovode na železničku stanicu za tili čas se slegla masa sveta, rođaci, majke, očevi, sestre, uzvikujući „gde ih vodite, pustite decu!" Slika zarobljsnika na železničkoj stanici bila js potresna. Iscrpljene, pocepane, polugole i polubose ljude ukrcavali su u tsretne vagone da bi ih u Nišu predali gestapovcima.551

U drutoj polovini marta ove godine zarobljeno je u pokretu ili uhapšeno kod svojih kuća mnogo pripadnika mesnih partizanskih jedinica u nustorečkim selima, zatim u Gazdaru, Lalinovcu i Rujkovcu, koji su oterani u zatvore i logore. U Bučumetu je uhapšeno 18 lica, pa su nski posle tuče pušteni, a neki sprovedeni u Logor na Crvenom krstu, odakle je sedam internirano u Norvešku, a dva u Nemačku. Prema jednom dokumentu, 9. aprila 1942. godine je jedan dobrovoljački odred vodio borbu oko Gajtana i tom prilikom „zarobio 48 komunista", a sutradan opkoljavao sela Petrovac i Dobru Vodu.552

Msđu zarobljenim partizanima, koji su dovedeni u Logor na Crvenom krstu, bili su i članovi KPJ, partijski i vojni rukovodioci Leskovačkog NOP odreda.553

Prilikom blokada i pretresa sela u Petrovcu kod Leskovca zarobljena je sredinom aprila Nada Tomić, student tehnike iz Niša, Izbegla je dece.mbarsko hapšenje 1941. godine u rodnom gradu i sklonila se u Leskovac, ali je brzo uhapšena. Uspela je da umakne stražaru prilikom sprovođenja i otišla u Jablanički NOP odred. Ovog puta saslušavana je u zatvorima u Prokuplju, Leskovcu, Specijalnoj policiji u Nišu, a zatim sprovedena u Logor na Crvenom krstu. Mlade skojevke iz sobe broj 7 dobile su dobru lrugaricu, borca i jednog od najaktivnijih rukovodilaca partijskopolitičkog i skojevskog rada u Nišu 1941. godine. Sa Nadom je iz Leskovca sprovedena i Vida Narandžić, čija js kuća služila za veze i sklanjanje ilegalaca.554 Na Sokovini je zarobljeno nekoliko boraca Kosaničke čste Topličkog NOP odreda, koji su sprovedeni u logor, a odatle internirani u Nemačku.

Od oko 300 zarobljenih partizana i drugih zatvorenika iz leskovačkog kraja doteranih u logor najviše je internirano u Norvešku, manji broj u Nemačku, nekoliko js odvedeno na Banjicu, a samo je nekoliko pušteno.555

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License