Banska Uprava Okruzna I Sreska Nacelstva I Opstine

Banska uprava, okružna i sreska načelstva i opštine

Zauzevši našu zemlju, Nemci su u Srbiji privremeno zadržali dotadašnju administrativnopolitičku podelu i administrativno-upravni aparat, koji se odmah stavio u službu okupacionih vlasti. Tu kvislinšku upravu Nemci su koristili za prikupljanje obaveštenja o NOPu i kao izvršioca njihovih naredbi i zahteva.

Tako je u Nišu nastavila rad Uprava Moravske banovine, a za vršioca dužnosti bana postavljen je njen dotadašnji mobilizacijski oficir Milan Kostić. On traži da sve njemu podređene vlasti održe „što je moguće bolji koktakt sa predstavnicima nemačke vojne sile"68 i da se obezbede sredstva za doušnike koji su odlazili na teren „da vide gde su odmetnici".69 Preko banske uprave su sreskim načelstvima i kvislinškim formacijama prosleđivana naređenja Feldkomandanture 809 i Ministarstva unutrašnjih poslova Nedićeve vlade.

Zbog nemoći da uguše ustanak naroda, došlo je do reorganizaciJ'e i provere kvislinškog administrativnoupravnog aparata, počev od banovine, pa preko sreskih načelstava i opština do policiJ'e i kvislinških vojnih formacija, sa ciljem da se utvrdi „stvarna spremnost njihova za borbu protiv komunizma". Nedićeva vlada je tražila bolja rešenja za organizaciju administrativnopolitičke vlasti, pa u tom smislu 26. decembra 1941. godine dolazi do ukidanja banovina i do nove podele Srbije na 14 okruga.
Na teritoriji Feldkomandanture 809 obrazovana su tri okruga: niški, zaječarski i leskovački. Za načelnika niškog okruga postavljen je ljotićevac Čedomir Mladenović, do tada jedan od načelnika Banske uprave, a posle njega Jovan Barjaktarević koga su pripadnici DM izdali crvenoarmejcima kod Ražnja, prilikom oslobođenja 1944. godine, kako bi otklonili sumnju da su i oni izdajnici i ugrabili priliku da pobegnu. Načslnici leskovačkog okruga su bili Sreten Stranjaković, zatim Slavoljub Popović i Živojin Đurić, pukovnik bivše jugoslovenske vojske, agent VdS, koji je aktivno učestvovao u gušenju Užičke republike. Načelnik zaječarskog okruga bio je potpukovnik Vladimir Nešković.

Osim obaveze da omoguće normalan privredni i ostali život, okružna načelstva su bila posebno obavezna da preduzimaju sve političke i policijske mere u borbi „protiv komunizma". U tom smislu ona su bila koordinator svih akcija kvislinških organa vlasti i njihove saradnje sa nemačkom vlašću, izvršavala su naređenja i zahteve Feldkomandanture 809 preko podređenih ustanova i organa, a preko Komande SDS u Nišu organizovala su i usmeravala akcije kvislinških vojnih formacija protiv partizana, koje su vođene zajedno sa bugarskim i nemačkim jedinicama70.

Iz jednog sačuvanog spiska obaveštajaca od 10. juna 1942. godine vidi se da je Okružno načelstvo u Nišu imalo na terenu konfidente, najčešće predsednike opština i članove opštinskih uprava po selima, koji su, uglavnom, imali zadatak da obaveštavaju o pojavi i kretanju partizana. Oierativne poslove, na osnovu prikupljenih podataka, obavljali su policijski pisari sreskih načelstava, pod kontrolom načelnika. Oni su vodili dosijea za sumnjiva lica, hapsili, oslobađali, donosili odluke o slanju u logor i interniranju saradnika NOPa, zarobljenih partizana i njihovih porodica71. Za takve zadatke bili su okupatoru potrebni „najbolji kadrovi", pa su zato vršene i česte personalne promene.

Narod je zapamtio mnoge ratne zločince iz sastava sreskih načelstava i prijavio ih posle rata Komisiji za utvrđivanje ratnih zločina, od kojih bar one najokrugnije treba pomenuti. Tako su u aleksinačkom srezu po zlu naročito bili poznati sreski načelnici Krunoslav Ošavković, koji je za svoja nedela platio glavom još na početku ustanka, i Zdravko Đurović. Organizatori neprijateljskog rada u moravskom srezu, koji su mnogo ljudi oterali u logor, bili su sreski načelnik Svetozar Živković, ljotićevac, koji je sa sreskim pisarom Budimirom Stojanovićem Glavšom, mnoge partizanske porodice u crno zavio. Kada je posle rata uhvaćen, doveden i u jutarnjim časovima okovan skinut iz voza, začas se skupila masa sveta na stanici, želeći da ga linčuje, a mnogi radnici niških fabrika iz toga kraja nisu otišli toga dana na posao, jer su zbog tog događaja zakasnili na lokalni voz.

Zbog intenzivne aktivnosti Ozrenskog NOP odreda na sokobanjskom području, okupatorske formacije sa domaćim kvislinzima hapsile su i odvodile u Niš u zatvore i logor muškarce iz mnogih sela, koje su streljali ili internirali u nemačke logore, iz kojih se mnogi nikad više nisu vratili. Za te zločine narod je, pored Nemaca i Bugara, najviše osuđivao sreskog načelnika Radivoja Radića, zatim Spasića i sreskog iisara Đoku Moloa, koji su zbog nedela dobili zaslužene kazne. Masovni zločini u svrljiškom srezu su izvršeni kada su, aprila 1942. godine, Milan Aćimović i Veliboo Jonić doveli u ovaj srez za sreskog načelnika Pavla Vitorovića, ljotićevca i člana Kluba nacionalsocijalista u Nišu. U belopalanačkom srezu se po angažovanju u masovnim hapšenjima naročito isticao sreski načelnik Velibor Vasojević koji je lično saslušavao ljude i slao ih u logor.

Okrug leskovački (srezovi: leskovački, vlasotinački, jablanički, kosanički i prokupački) bio je, zbog masovnog razvoja NOPa i velike slobodne teritorije, u centru pažnje okupatora i njegovih pomagača, koji su nastojali da na čelo upravnog aparata dovedu svoje najsigurnije ljude, kao što su bili sreski načelnici Petar Stojanović Brzi u kosaničkom i Života Perić u jablaničkom srezu.

68. IaN, Mf. 1/233.
69. IaN, Mf. 3/126.
70. NRGFSP; „Novo vreme" od 26. XII 1941., (Podela Srbije na okruge.
71. NRGFSP.

Iz knjige

Miroslav M. Milovanović, Logor na Crvenom krstu, NEMAČKI KONCENTRACIONI LOGOR NA CRVENOM KRSTU U NIŠU I STRELЈANJA NA BUBNЈU, Institut za savremenu istoriju – Beograd, Opštinski odbor SUBNOR – Niš,IRO „Narodna knjiga“ – Beograd.

BlinkListblogmarksdel.icio.usdiggFarkfeedmelinksFurlLinkaGoGoNewsVineNetvouzRedditYahooMyWebFacebook

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License